हास्याचे व्रतस्थ साधक : वि. आ. बुवा जन्मशताब्दीनिमित्त

मराठी साहित्यात विनोदाला एक खास परंपरा आहे. हा विनोद केवळ हसवणारा नसतो; तो माणसाच्या स्वभावातील विसंगती दाखवतो, समाजातील ढोंगावर हलकेच बोट ठेवतो आणि जगण्यातील ताण हलका करतो. अशा या मराठी विनोदी साहित्यपरंपरेत वि. आ. बुवा हे नाव आदराने घेतले जाते. विनायक आदिनाथ बुवा या पूर्ण नावाने जन्मलेले हे लेखक “वि. आ. बुवा” म्हणून वाचकांच्या मनात कायमचे घर करून राहिले. त्यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त त्यांच्या साहित्याची, विनोददृष्टीची आणि मराठी वाचकांना दिलेल्या आनंदाची आठवण करणे म्हणजे एका निखळ, निर्मळ आणि कल्पक लेखकाला अभिवादन करणे होय.

वि. आ. बुवा यांचा जन्म २ जुलै १९२६ रोजी पंढरपूर येथे झाला. आज त्यांची जन्मशताब्दी. त्यानिमित्ताने समस्त हत्ती परिवाराकडून त्यांना विनम्र अभिवादन. पंढरपूर हे भक्ती, वारकरी परंपरा आणि लोकजीवन यांचे केंद्र. अशा वातावरणात वाढलेल्या बुवांच्या मनात सामान्य माणसाच्या बोलण्यातील लय, व्यवहारातील गंमत आणि जगण्यातील विरोधाभास लवकरच साठू लागले असावेत. त्यांचे शालेय शिक्षण पंढरपूर आणि मिरज येथे झाले. वडिलांच्या अकाली निधनामुळे त्यांचे शिक्षण अर्धवट राहिले, पण जीवनाने दिलेल्या या कठीण अनुभवांनी त्यांची निरीक्षणशक्ती अधिक तीक्ष्ण केली. पुढे नोकरीच्या निमित्ताने ते कल्याण येथे स्थायिक झाले. मुंबईतील व्हिक्टोरिया ज्युबिली टेक्निकल इन्स्टिट्यूटमध्ये त्यांनी रसायनशास्त्र विभागात नोकरी केली आणि १९८६ साली निवृत्त झाले. नोकरी सांभाळत साहित्यनिर्मिती करणारा हा लेखक खऱ्या अर्थाने श्रमशील आणि व्रतस्थ होता.

बुवांनी लेखनास सुरुवात सुमारे १९५० च्या दशकात केली. त्यांचा पहिला कथासंग्रह ‘अकलेचे तारे’ १९५३ मध्ये प्रसिद्ध झाला. पुढे त्यांच्या लेखणीने विनोदी लेख, कथा, निबंध, विडंबने, एकांकिका, आकाशवाणीवरील श्रुतिका, पटकथा, तमाशाच्या संहिता अशा अनेक प्रकारांना स्पर्श केला. त्यांच्या साहित्याची संख्या मोठी आहे; पण संख्या हा त्यांच्या योगदानाचा एकमेव मापदंड नाही. महत्त्वाचे हे की त्यांनी सातत्याने विनोद लिहिला आणि विनोदाला केवळ हलकाफुलका करमणुकीचा प्रकार न मानता तो एक साहित्यप्रकार म्हणून समृद्ध केला.

वि. आ. बुवा यांच्या विनोदाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील सहजता. त्यांच्याकडे उपहास होता, पण तो कडवट नव्हता. त्यांच्याकडे उपरोध होता, पण तो द्वेषपूर्ण नव्हता. त्यांची शाब्दिक कोटी, प्रसंगातील चमत्कृती, मानवी स्वभावातील विसंगती ओळखण्याची ताकद आणि ती वाचकांसमोर मोकळेपणाने मांडण्याची शैली विलक्षण होती. त्यांचा विनोद वाचताना वाचकाला “हे तर आपल्याच घरात घडते”, “हे तर आपल्या ओळखीच्या माणसासारखे आहे” असे वाटते. हीच त्यांच्या लेखनाची खरी ताकद आहे.

मराठी विनोदी साहित्य अनेकदा दोन टोकांमध्ये अडकते. एकीकडे केवळ शब्दक्रीडा आणि दुसरीकडे फारच बोचरा उपहास. बुवांनी या दोन्ही टोकांपासून स्वतःला दूर ठेवले. त्यांच्या लेखनात शब्दांचा खेळ आहे, पण तो कृत्रिम वाटत नाही. त्यात उपरोध आहे, पण तो माणुसकीचा हात सोडत नाही. ते माणसावर हसतात, पण माणसाला कमी लेखत नाहीत. ते समाजातील विक्षिप्तपणा दाखवतात, पण समाजाबद्दलचा जिव्हाळा कायम ठेवतात. म्हणूनच त्यांचा विनोद वाचकाला दुखावत नाही; उलट स्वतःकडे हसण्याची उदार वृत्ती देतो.

बुवांचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची निरीक्षणशक्ती. सामान्य माणसाचे बोलणे, मध्यमवर्गीय घरातील छोट्या चिंता, नोकरीतील अनुभव, सामाजिक दिखावा, नातेसंबंधातील गमती, दैनंदिन जीवनातील विसंगती—या सगळ्यातून ते विनोद शोधतात. विनोद शोधण्यासाठी त्यांना वेगळे विचित्र जग निर्माण करावे लागत नाही. त्यांचे जग आपलेच असते. फक्त आपण जिथे गंभीर होतो, तिथे ते हसण्याचा दिवा लावतात. त्यामुळे त्यांच्या लेखनात कृत्रिम विनोदापेक्षा अनुभवी, जगलेला आणि आपुलकीचा विनोद अधिक जाणवतो.

त्यांच्या लेखनात लोकसंस्कृतीची जाणही दिसते. तमाशाच्या संहितांपासून आकाशवाणीवरील श्रुतिकांपर्यंत त्यांनी विविध माध्यमांत काम केले. याचा अर्थ त्यांना केवळ पुस्तकातील वाचक नाही, तर ऐकणारा, पाहणारा, प्रत्यक्ष प्रतिसाद देणारा रसिकही समजत होता. त्यांच्या वक्तृत्वाचेही कौतुक केले जाते. महाराष्ट्रात आणि महाराष्ट्राबाहेर त्यांनी व्याख्याने व कथाकथनाचे कार्यक्रम केले. लिहिणारा लेखक आणि सादर करणारा कलाकार यांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात होता.

वि. आ. बुवा यांचे साहित्य आजच्या काळात का महत्त्वाचे आहे? कारण आजचा काळ ताणाचा, स्पर्धेचा आणि सततच्या अस्वस्थतेचा आहे. अशा वेळी निखळ विनोदाची गरज अधिक जाणवते. सोशल मीडियावरील चटकन हसवणाऱ्या विनोदापेक्षा बुवांचा विनोद अधिक टिकाऊ आहे. तो फक्त क्षणभराची गंमत देत नाही; तो माणसाच्या वागण्यातील गंमत ओळखायला शिकवतो. स्वतःवर हसण्याची क्षमता ही सुसंस्कृततेचे लक्षण आहे. बुवांचे लेखन वाचकात ही क्षमता वाढवते.

जन्मशताब्दी ही केवळ स्मरणाची संधी नसते; ती पुनर्वाचनाचीही संधी असते. वि. आ. बुवा यांना आपण पुन्हा वाचले पाहिजे. त्यांच्या पुस्तकांचे पुनर्मुद्रण व्हावे, त्यांच्या निवडक लेखांचे वाचन कार्यक्रम व्हावेत, शाळा-महाविद्यालयांत त्यांच्या विनोदाचे वाचन व्हावे, आकाशवाणीवरील त्यांच्या श्रुतिकांचा अभ्यास व्हावा. मराठी विनोदी साहित्याचा इतिहास लिहिताना त्यांना योग्य स्थान देणे आवश्यक आहे. पु. ल. देशपांडे, द. मा. मिरासदार, रमेश मंत्री अशा मोठ्या नावांच्या परंपरेत बुवांचे स्थान स्वतंत्र आणि मानाचे आहे. त्यांनी प्रसिद्धीपेक्षा लेखनाला, दिखाव्यापेक्षा सातत्याला आणि कडवट टीकेपेक्षा प्रसन्न विनोदाला महत्त्व दिले.

वि.आ.बुवा हे नाव उच्चारले तरी नकळतपणे डोळ्यासमोर एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. वि. आ. बुवा यांची तुलना आपण हत्तीशी करू शकतो. हत्ती जसा विशाल असतो, पण त्याच्या हालचालींमध्ये एक शांत डौल असतो, तसाच बुवांच्या साहित्याचा व्याप मोठा असूनही त्यात गर्जना नाही, तर संयत सामर्थ्य आहे. हत्तीची स्मरणशक्ती विलक्षण मानली जाते; बुवांनीही समाजातील असंख्य क्षण, स्वभाव, प्रसंग आणि भाषेतील बारकावे आपल्या स्मरणात साठवले आणि त्यांना विनोदाचे रूप दिले. हत्ती रस्ता काढतो, पण विनाकारण विध्वंस करत नाही; बुवांचा विनोदही समाजातील विसंगतींवर मार्ग काढतो, पण माणसाला जखमी करत नाही. हत्तीच्या उपस्थितीत जशी स्थैर्याची आणि भव्यतेची जाणीव होते, तशीच बुवांच्या साहित्याची उपस्थिती मराठी विनोदी परंपरेला स्थैर्य, विस्तार आणि आनंदाचा भारदस्त आधार देते.

वि. आ. बुवा यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त आपण त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे—विनोद हा छोटा साहित्यप्रकार नाही. तो मानवी जीवन समजून घेण्याची मोठी पद्धत आहे. बुवांनी आयुष्यभर ही पद्धत साधली. त्यांनी वाचकांना हसवले, हलके केले आणि स्वतःकडे पाहण्याची नवी नजर दिली. म्हणूनच त्यांचे लेखन आजही जपण्यासारखे, वाचण्यासारखे आणि पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासारखे आहे. जन्मशताब्दीच्या या प्रसंगी वि. आ. बुवा यांना खरी आदरांजली म्हणजे त्यांच्या पुस्तकांच्या पानांत पुन्हा प्रवेश करणे आणि मराठी विनोदाच्या या प्रेमळ, कल्पक आणि व्रतस्थ साधकाला नव्याने ओळखणे.