*भारतातील वैद्यकीय शिक्षणव्यवस्था : उत्कृष्ट डॉक्टर घडवते की मानसिकदृष्ट्या जखमी व्यावसायिक?*

*भारतातील वैद्यकीय शिक्षणव्यवस्था : उत्कृष्ट डॉक्टर घडवते की मानसिकदृष्ट्या जखमी व्यावसायिक?*

सहभाग - मिस्ट्रल, डीपसिक, सर्वम, ग्रॉक, ओपनएआय आणि राजीव उपाध्ये

भारतामध्ये डॉक्टर होणे हे आजही सर्वाधिक प्रतिष्ठेचे आणि कठीण मानले जाणारे करिअर आहे. दरवर्षी लाखो विद्यार्थी राष्ट्रीय पात्रता व प्रवेश परीक्षा (NEET) देतात, परंतु त्यांपैकी अत्यल्प विद्यार्थ्यांना वैद्यकीय शिक्षणाची संधी मिळते. प्रवेश मिळाल्यानंतरही त्यांचा संघर्ष संपत नाही; उलट तो एका नव्या स्वरूपात सुरू होतो. कठोर अभ्यासक्रम, सततच्या परीक्षा, प्रदीर्घ कामाचे तास, श्रेणीबद्ध संस्थात्मक संस्कृती, भावनिक ताण आणि स्पर्धेचा दबाव यामुळे अनेक विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असल्याचे अलीकडील संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.

उपलब्ध वैज्ञानिक पुराव्यांनुसार भारतीय वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमधील नैराश्याचे प्रमाण अत्यंत चिंताजनक आहे. अनेक भारतीय संशोधनांचा एकत्रित आढावा घेणाऱ्या (Systematic Review आणि Meta-analysis) अभ्यासांमध्ये **सुमारे ४८ ते ५० टक्के वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमध्ये नैराश्याची लक्षणे आढळतात**. याउलट जागतिक स्तरावरील सर्वात मोठ्या मेटा-विश्लेषणांनुसार वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमधील नैराश्याचे सरासरी प्रमाण **सुमारे २७ टक्के** आहे. यावरून भारतीय विद्यार्थ्यांमध्ये मानसिक आरोग्याच्या समस्या जागतिक सरासरीपेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक असल्याचे दिसून येते.

भावनिक थकवा किंवा **Burnout** ही दुसरी गंभीर समस्या आहे. भारतातील विविध वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये करण्यात आलेल्या स्वतंत्र अभ्यासांमध्ये Burnout चे प्रमाण साधारणतः **४० ते ७० टक्क्यांच्या दरम्यान** नोंदवले गेले आहे. मात्र, या अभ्यासांमध्ये Burnout मोजण्यासाठी वापरलेले निकष, प्रश्नावली आणि अभ्यासाची रचना वेगवेगळी असल्यामुळे संपूर्ण भारतासाठी एकच अधिकृत किंवा एकत्रित (pooled) Burnout चे प्रमाण उपलब्ध नाही. तरीही विविध संशोधनांचा एकत्रित संदेश स्पष्ट आहे—वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमध्ये भावनिक थकवा मोठ्या प्रमाणावर आढळतो आणि तो शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर तसेच भविष्यातील वैद्यकीय सेवेवर परिणाम करू शकतो.

या समस्येची कारणे केवळ अभ्यासक्रमाच्या अवघडपणात शोधता येणार नाहीत. दीर्घ कामाचे तास, सततचे मूल्यमापन, रुग्णालयातील जबाबदाऱ्या, वरिष्ठांकडून होणारा मानसिक दबाव, रॅगिंग, अपुरी झोप, विश्रांतीचा अभाव आणि "कठोरपणे सहन करणे" हेच चांगल्या डॉक्टरचे लक्षण असल्याची पारंपरिक धारणा यांचा विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर एकत्रित परिणाम होतो. अनेक वेळा मानसिक अडचणी व्यक्त करणे हे कमकुवतपणाचे लक्षण समजले जाते. परिणामी, अनेक विद्यार्थी मदत घेण्याऐवजी समस्या मनातच दडपून ठेवतात.

तथापि, संपूर्ण भारतीय वैद्यकीय शिक्षणव्यवस्था सारखीच आहे, असे म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. देशातील काही अग्रगण्य सरकारी संस्था, AIIMS आणि काही उच्च दर्जाच्या खासगी महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे परिणाम तुलनेने चांगले असल्याचे संशोधन सूचित करते. यावरून योग्य नेतृत्व, विद्यार्थी-केंद्रित धोरणे, सक्षम शिक्षक, संतुलित कामाचे तास आणि सकारात्मक संस्थात्मक संस्कृती यांद्वारे मानसिक ताण मोठ्या प्रमाणावर कमी करता येऊ शकतो.

याशिवाय, काही महत्त्वाचे संशोधनात्मक प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहेत. वैद्यकीय शिक्षणात प्रवेश घेणारे विद्यार्थी आधीपासूनच अधिक परिपूर्णतावादी किंवा तणावग्रस्त असतात का? की शिक्षणव्यवस्था त्यांच्या मानसिक आरोग्याला अधिक हानी पोहोचवते? भारतात विद्यार्थ्यांचा प्रवेशापासून व्यावसायिक जीवनापर्यंत दीर्घकालीन मागोवा घेणारे संशोधन अत्यल्प असल्यामुळे व्यक्तिमत्त्व आणि शिक्षणव्यवस्था यांचा नेमका वाटा किती आहे, याबाबत अजून निश्चित निष्कर्ष काढता आलेला नाही.

या पार्श्वभूमीवर केवळ समुपदेशन केंद्रे किंवा हेल्पलाइन सुरू करणे हा पुरेसा उपाय ठरणार नाही. विद्यार्थ्यांच्या कामाच्या तासांवर प्रभावी नियंत्रण, स्वतंत्र आणि विश्वासार्ह तक्रार निवारण व्यवस्था, मानसिक सुरक्षिततेचे नियमित मूल्यमापन, शिक्षकांसाठी संवेदनशील मार्गदर्शनाचे प्रशिक्षण आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला प्रोत्साहन देणारी शैक्षणिक संस्कृती निर्माण करणे या मूलभूत सुधारणांची आवश्यकता आहे. मानसिक आरोग्य हा वैयक्तिक कमकुवतपणाचा नव्हे, तर संस्थात्मक गुणवत्तेचा निर्देशांक म्हणून स्वीकारला गेला पाहिजे.

एकंदरीत उपलब्ध वैज्ञानिक पुरावे स्पष्टपणे दर्शवितात की भारतीय वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमध्ये नैराश्य आणि भावनिक थकवा या समस्या व्यापक आहेत. नैराश्याचे प्रमाण सुमारे निम्म्या विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचले असून Burnout विविध अभ्यासांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर नोंदवला गेला आहे. तथापि, सर्व संस्था सारख्या नाहीत आणि सर्व मानसिक समस्या केवळ शिक्षणव्यवस्थेमुळेच निर्माण होतात, असेही सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे या विषयाकडे संतुलित आणि पुराव्याधारित दृष्टीकोनातून पाहणे आवश्यक आहे. वैद्यकीय शिक्षणव्यवस्थेतील आवश्यक संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक सुधारणा राबविल्यास केवळ अधिक सक्षम डॉक्टरच नव्हे, तर मानसिकदृष्ट्या अधिक निरोगी, सहानुभूतीशील आणि समाजाभिमुख वैद्यकीय व्यावसायिक घडविणे शक्य होईल.