Skip to main content

उच्च शिक्षणातील वास्तव: चिमण्यांना घारीचे पंख देण्याचा प्रयोग?

3 minutes

( हा लेख कुणाच्याही बाजूने पक्ष घेण्यासाठी नाही, तर शिक्षण क्षेत्रातील गंभीर परिस्थितीची वास्तवता स्पष्ट करण्यासाठी लिहिला आहे.)

काही दिवसांपूर्वी एका निवृत्त अधिकाऱ्याशी झालेल्या चर्चेत माझ्या मित्राच्या भावाची कथा सांगितली. तो हुशार होता. आरक्षण आहे म्हणून वयाच्या तिशी उलटेपर्यंत परीक्षा देत राहिला. नंतर निराश होऊन डिप्रेशनमध्ये गेला. घरचा आणि हितचिंतकांचा सपोर्ट असल्याने तो डिप्रेशनमधून बाहेर पडू शकला. तीस उलटल्यावर मेहनतीचे काम शिकणे ज्यांना संभव नाही, असे लाखो तरुण रस्त्यावर येतात. कथा ऐकल्यावर ते म्हणाले, “चिमण्यांना घारीचे पंख लावले, तर त्या उंच आकाशात उडू शकणार नाहीत; उलट मरून जातील.” उच्च शिक्षण संस्थांमधील प्रवेश आणि आरक्षणाचा मुद्दा आज याच वास्तवाभोवती येऊन ठेपला आहे.

सरकारी आकडेवारीनुसार, आयआयटी, केंद्रीय विद्यापीठे आणि आयआयएमसारख्या प्रतिष्ठित संस्थांमध्ये प्रवेश घेतल्यानंतर ताणतणाव, कौटुंबिक व आर्थिक दबाव किंवा प्रचंड स्पर्धेमुळे शिक्षण अर्ध्यावरच (ड्रॉपआउट) सोडणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या मोठी असून, यामध्ये राखीव प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांचे प्रमाण लक्षणीय आहे; जे या शिक्षणप्रणालीतील गंभीर परिस्थितीवर प्रकाश टाकते.

जे विद्यार्थी आयएएस आणि आयआयटीसारख्या इत्यादी कठीण परीक्षा देतात, त्यांच्यात योग्यता निश्चित असते. आरक्षणाची कट-ऑफ(10-15 %), वयोमर्यादा (कुशलता क्षेत्र सोडून) एमटीएस–आयएएस (२५–३०) आणि प्रयत्न करण्याच्या संख्येवर मर्यादा (परीक्षेनुसार २–५) ठेवण्याची गरज आहे. अयशस्वी होणारे योग्य वयात दुसरा मार्ग शोधू शकतात. नवीन नोकरीत ३० वर्षांपुढील उमेदवारांना प्राधान्य मिळत नाही, हे नोकरी बाजारातील वास्तव आहे.

आयआयटी केस आणि परिणाम

आधी अनेक वर्षांपूर्वी एक ऐकलेला किस्सा. नोकरी लागल्यावर एका शिक्षिकेने सुरुवातीला विद्यार्थ्यांना शिस्त लावण्यासाठी आणि अभ्यासात सुधारणा करण्यासाठी कडक भूमिका घेतली. पहिल्याच परीक्षेत तिने कठीण निकाल लावला, तेव्हा मुख्याध्यापकांनी तिला फैलावर घेत खडे बोल सुनावले, “तुम्हाला येथे विद्यार्थ्यांना कुंभारासारखे माठ घडवण्यासाठी नाही, तर सरसकट पास करून कोर्स पूर्ण करण्यासाठी ठेवले आहे; जर मुलांनी नापास होऊन उद्या कायदेशीर खटला केला, तर तुम्हाला वाचवायला कोणीही पुढे येणार नाही!” अधिकांश राज्यांमध्ये दहावीच्या परीक्षेचा निकाल ९० टक्क्यांहून अधिक असतो.

प्रा. शिरीष केदारे यांना ऊर्जा विज्ञान व सौर तंत्रज्ञानातील संशोधनासाठी डॉ. पी. के. पटवर्धन टेक्नॉलॉजी डेव्हलपमेंट अवॉर्ड, डिपार्टमेंटल एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड तसेच अनेक राष्ट्रीय पुरस्कार व पेटंट्स मिळाले आहेत; तर प्रा. सूर्यनारायण डूलल्ला यांना उत्कृष्ट अध्यापनासाठी ‘प्रोफेसर एस. पी. सुखात्मे एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड’ (२०२१), ‘आयआयटी बॉम्बे एक्सलन्स इन टीचिंग अवॉर्ड’ (२०१७), तसेच सुरुवातीच्या संशोधन काळात ‘यंग फॅकल्टी अवॉर्ड’ आणि IEEE कडून सन्मान प्राप्त झाले आहेत.

एका मुलाने निराश होऊन आत्महत्या केली त्या नंतर जे काही मुंबई आयआयटीमध्ये घडले आहे त्याचे परिणाम दूरगामी होतील. पहिले म्हणजे उत्कृष्ट शिक्षक मिळणे कठीण होईल. दुसरे, नोकरी टिकविण्यासाठी किंवा कायदेशीर भीती व दबावामुळे, पात्रता नसताना विद्यार्थ्यांना पास केले जाणार. तिसरे म्हणजे, या घटनेवर सोशल मीडियावर झालेल्या चर्चेमुळे खासगी क्षेत्रातील लहान व मध्यम उद्योग, नोकरी देताना कायदेशीर कटकटींचा विचार करूनच निर्णय घेतील.

शेवटी आरक्षण आणि कायद्यांमध्ये सुधारणा केली नाही, तर आरक्षित वर्गाला लाभ होण्याऐवजी नुकसान जास्त होणार. हे निश्चित आहे. आरक्षित समाजाच्या व्यापक हितासाठी मोठ्या नेत्यांनी पुढाकार घेऊन दोन्ही प्रोफेसरांना आयआयटी पासून दूर जण्यापासून रोखले पाहिजे. सरकार आणि न्याय व्यवस्थेने ही कायद्याचा दुरुपयोग रोखण्यासाठी पाऊले उचलली पाहिजे. दुर्दैवाने, व्होट-बँक साठी आरक्षित समाजाचे नुकसान सर्वच करतील.

टीप: दासबोधातील दृष्टिकोन समर्थ रामदास स्वामी दासबोधात म्हणतात,

“दुसऱ्याचा प्राण घ्यावा। आपला आपण स्वयें द्यावा।
विसरवी जीवभावा। तो तमोगुण॥”

Node read time
3 minutes

Rajesh188 Tue, 22/09/2026 - 22:57

देशात mojun10 ते 12 च उच्च पदस्त अधिकारी आहेत ते उत्तम काम करत आहेत. बाकी काय करतात कोणाला माहित नाही.
चांगल्या अधिकाऱ्यांन मधील एक तुकाराम मुंडे साहेव.

३_१४ विक्षिप्त अदिती Wed, 23/09/2026 - 05:54

पटाईत काका, एरवी तुम्ही भोंदू बाबाबुवा, छद्मविज्ञान किंवा मोजीजींची तळी उचलून धरण्यासाठी जे लिहिता, त्याची टिंगल करण्याची तीव्र इच्छा मला होते. इथे तुम्ही आरक्षण, आणि विद्यार्थ्याच्या आत्महत्येच्या निमित्तानं संदर्भासारखं वाटणारं गोलमाल दाखवत जे काही विष लिहिलं आहेत, त्याचा निषेध करावा तेवढा कमी आहे!

तर्कतीर्थ Wed, 23/09/2026 - 09:19

In reply to by ३_१४ विक्षिप्त अदिती

आय० आय० टी० मुंबईतील आत्महत्त्या प्रकरण सध्या गाजत आहे. या निमित्ताने माझे २ पैसे ४० वर्षापुर्वीच्या अनुभवावर आधारित-

आय० आय० टी० मध्ये बाहेरच्या समाजातील जातीव्यवस्था पाळली जात नसली तरी आय० आय० टी० ने स्वत:ची एक जातीव्यवस्था निर्माण केली आहे. मुख्य कारण स्पर्धात्मक वातावरण अत्यंत विषारी पातळीवर पोचले आहे. मानवी जीवशास्त्राचे भान खालपासून वर पर्यंत असल्याचे अजिबात जाणवत नाही (तसे असते तर रात्री-बेरात्री विज्ञार्थ्यांवर जागरणे लादून तब्येतीची वाट लावण्याचे उद्योग तिथे राजरोस चालू दिले नसते) तिथे "चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं..." या गीतावचनाचा उघड जयघोष करणारे प्राध्यापक मी स्वत: बघितले आहेत. सध्याची परिस्थिती माहित नाही. पण सवलतींचा लाभ घेत असलेली मुले अभ्यासू मुलांना अभ्यास करू देत नसल्याच्या तक्रारी कानावर आल्या आहेत (मला स्वत:ला वैयक्तिक अनुभव नाही).

पण मेडीकल कॉलेजेसच्या तुलनेत आय०आय०टी०मधले वातावरण खूपच चांगले आहे, असे माझे स्पष्ट आहे. जगातील आणि भारतातील वैद्यकीय शिक्षण अतिशय विकृत आणि चिंताजनक बनले आहे. याचा एकेमेव पुरावा म्हणजे त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर जगभर होणारे संशोधन... आज विज्ञार्थी आय०आय०टी० मधून बाहेर पडला की आपल्या मातृसंस्थेवर भरभरून प्रेम करतो. सर्व आय० आय० टी० ना माजी विज्ञार्थ्यांकडुन मिळणार्‍या देणग्या याचे प्रमाण आहे.

*मेडीकल कॉलेजेसना अशा भरभरून देणग्या त्यांच्या यशस्वी विज्ञार्थ्यांकडुन किती मिळतात हा माझ्या कुतुहलाचा विषय आहे.*

साहिल वाकोडेसारख्या घटनापासून संस्थात्मक हानी टाळायची असेल तर मला एक उपाय सुचवावासा वाटतो-

परिक्षा हॉलमध्ये कुणी संशयास्पद वर्तन करत असल्यास प्रथम त्याला रस्टीकेट करण्या आधी क्वारण्टाईन करून परिक्षा द्यायला लावावी. तिथे सीसीटीव्हीची कड्क निगराणी ठेवावी.

सगळे जण साहील वाकोडे हुशार असल्याचे सांगतात. त्याला तिने महीने छळ झाल्याचे बोलले जाते, मग त्याच्या आईवडीलांना त्याच्याबरोबर काही दिवस येऊन राहण्यास का सांगितले नाही. आमच्या वेळेस आईवडीलांना काही दिवस मुलांबरोबर येऊन राहता येत असे?

समुपदेशन सीसीटीव्हीच्या कडक निगराणीमध्ये व्हावे. समुपदेशन हा माझ्या मते मोठ्ठा विनोद आहे आणि बर्‍यावेळा समुपदेशक समस्या सोडविण्यापेक्षा गंभीर करताना दिसतात. समुपदेशनाचे समर्थक याबद्द्ल अवाक्षर काढत नाहीत.

जाताजाता - काहीवर्षांपूर्वी मी एका प्राध्यापकांना काही निमित्ताने फोन केला तेव्हा त्यांनी मला सांगितले की त्यांनी राजीनामा दिला आहे आणि अमुक दिवस त्यांचा शेवटचा दिवस आहे. मला धक्का बसला तेव्हा मी राजीनाम्याचे कारण विचारले.

ते म्हणाले, "प्रवेश परिक्षेत शून्य मार्क पडलेल्या विज्ञार्थ्याला मी प्रवेश द्यावा, यासाठी माझ्यावर दबाव आणला गेला. त्याला अर्धा मार्क जरी असता तरी त्याचा १ मार्क देऊन मी त्याला प्रवेश दिला असता."

-राजीव उपाध्ये

Rajesh188 Thu, 24/09/2026 - 14:44

तुम्ही अधिकारी म्हणून भारत सरकार मध्ये असाल तर भारतात selection दर्जा वर होत च नाही.
भारतात परीक्षा च्या नावावर फक्त बकवास गिरी असते. मार्क हे हुशारी चे परिमाण च नाही.

99.99 टक्के मार्क मिळवणारा ना.

भारतातील उत्तम डॉक्टर म्हणून प्रसिद्ध आहे.
ना 99.99 टक्के वाला यशस्वी उद्योग पती आहे.

50 टक्के आरक्षण आहे 50 टक्के open आहेत. त्यांनी काय दिवे लावले आहेत.
भारतात एक संशोधक ह्या 50 टक्क्या मध्ये पण नाही.
भारतात स्वातंत्र झाल्या पासुन T. N शेषण हेच योग्य निवडणूक आयुक्त होते. ते ब्राह्मण होते. ठीक आहे. पण 50 टक्के मध्ये हजारो ias ips आहे काय त्यांचे कर्तृत्व आहे.
स्वतः तुमचे काय कर्तृत्व आहे.
आरक्षण आडून स्वतः बुद्धीहीन आहोत हे लपवू नका. विष इथे पेरू नका.

मारवा Fri, 25/09/2026 - 21:43

या नुकत्याच घडलेल्या IIT mumbai मधील अत्यंत दुर्दैवी अशा आत्महत्येच्या निमित्ताने सतत वेगवेगळे पैलू विचारात घेत असताना आणि चर्चा करत असताना SCST act संदर्भातील अत्यंत वेगळ्या अशा तरतुदी बघून आश्चर्य वाटले. मी जमेल तसा वेळ मिळेल तसा हा कायदा समजून घेण्याचा अजून प्रयत्न करतो आहे. यातील किमान compensation हा मुद्दा बघा. या कायद्यानुसार
1
ज्या व्यक्तीने SC ST समुदायातील तक्रार दाखल केली तर त्या व्यक्तीस ठराविक रक्कम नुकसान भरपाई म्हणून मिळते.
2
आता ही रक्कम गुन्ह्याच्या तीव्रतेनुसार वेगवेगळी ठरवलेली आहे. यात उदा.केवळ शिवीगाळीची तक्रार केली असल्यास साधारण काहीतरी 30 ते 40 हजार (चूकभूल देणे घेणे) अधिक गंभीर धिंड काढण्याचा किंवा बलात्कार किंवा हत्या गुन्हा असल्यास 8 लाख इत्यादी अशा रक्कम निश्चित केलेल्या आहे.
3
या नुकसान भरपाईची रक्कम सरकारने द्यावयाची असते. आजपर्यंत काही करोडो मध्ये ही रक्कम देण्यात आलेली आहे
4
इथ पर्यंत ठीक आहे मात्र सर्वात महत्वाची तरतूद म्हणजे केवळ तक्रार केल्या बरोबर किमान 25 टक्के ते 50 टक्के रक्कम अदा केली पाहिजे हा नियम आहे. त्यानंतर दुसरा टप्पा म्हणजे चार्जशीट फाईल झाल्यानंतर उर्वरित दुसरी instalment 25 टक्के दिली पाहिजे. आणि अंतिम निकाल लागल्यानंतर उर्वरित 25 किंवा 50 टक्के रक्कम फिर्यादीस सरकारने दिली पाहिजे अशी तरतूद आहे.
5
यानंतर सर्वात क्रिटिकल मुद्दा असा की जर मूळ तक्रार जर अंतिम निकालात खोटी सिद्ध झाली तर पहिल्या दोन टप्प्यात मिळालेली नुकसान भरपाई ची रक्कम परत मिळेल का म्हणजे वसूल कशी करणार ?
6
तर कॉम्पेनसेशन देण्या संदर्भातील तरतुदी क्रिस्टल क्लिअर आहेत. केवळ तक्रार दाखल केल्याबरोबर चार्जशीट च्या सुद्धा अगोदर चौकशी च्या ही अगोदर किमान रक्कम 25 टक्के of the total amount of compensation देण्याची सुस्पष्ट तरतूद आहे. मात्र गुन्हा सिद्ध न झाल्यास आणि याहून महत्वाचं म्हणजे मूळ तक्रारच जर खोटी त्रास देण्याच्या हेतूने केली असे सिद्ध अंतिमतः झाले तरी ती परत करण्यासंदर्भातील तरतुदी या नाहीत किंवा अस्पष्ट आहेत.
7
साधारण एक आकडा (चूकभूल) 30000 केसेस अंतिमतः सिद्ध झालेले आहे की मूळ तक्रारच बोगस होती. मात्र याचा कुठेच आकडा मिळत नाही की अशा केसेस मध्ये recovery किती झाली.
8
या रकमेचे वाटप करण्यासाठी atrocities fund असा एक विशिष्ट फंड तयार करण्यात आलेला आहे.
9
कायदा कमालीचा कडक आहे आणि हे सुद्धा योग्यच आहे. उदा. इतर तरतुदीनुसार तपास किमान dysp स्तरावरील अधिकारी करणार, onus of proof ज्यावर गुन्हा दाखल केला आहे त्या आरोपीवर असणार, अटकपूर्व जामीन मिळणार नाही (यावर सध्या सर्वोच्च न्यायालयाने हलकीशी सूट दिली आहे ) अशा मजबूत तरतुदी आहेत.
10
भारतीय सामाजिक व्यवस्था बघता न्याय मिळणे फार कठीण असल्याने या तरतुदी ज्या या कायद्यात टाकल्या ते योग्यच आहे.
11
मात्र त्याच बरोबर ज्या केसेस खोट्या सिद्ध झालेली आहेत त्यात नुकसान भरपाई च्या रकमेची वसुली सुद्धा झाली पाहिजे किंवा तशा स्पष्ट तरतुदींचा अंतर्भाव कायद्यात केला पाहिजे असे वाटते.
त्याही पुढे जाऊन अगदी केवळ तक्रार आणि चार्जशीट दाखल या दोन टप्प्यावर नुकसान भरपाईची रक्कम न देता अंतिम निकालानंतरच ही रक्कम दिली पाहिजे म्हणजे वसुलीचा प्रश्न उरणार नाही. आणि काही केसेस मध्ये जो या कायद्याचा दुरुपयोग होत आहे तो सुद्धा निश्चितच आटोक्यात येईल.
12
हे केवळ तक्रार दाखल केल्याबरोबर रक्कम देणे हे चुकीचे आहे. अजून दोन्ही पक्षाची बाजू मांडून झाली नाही तपास सुद्धा झाला नाही चार्जशीट सुद्धा नाही आणि त्या अगोदर अशी रक्कम देणे हा आर्थिक दृष्ट्या नव्हे मूलभूत न्यायाच्या दृष्टीने सुद्धा अगोदरच एका बाजूने एकतर्फी न्याय दिल्यासारखे होते. जे की सर्वस्वी चुकीचे आहे.