[पुस्तक परिचय] Solitary Sex: A Cultural History of Masturbation

Solitary Sex: A Cultural History of Masturbation हे पुस्तक माझ्या लायब्ररीमध्ये २3 वर्षांपूर्वी प्रविष्ट झाले. बर्कले विद्यापीठातील एक प्राध्यापक या पुस्तकाचा लेखक आहे असे कळल्यावर माझे कुतुहल बळावले. हे पुस्तक मी ऑर्डर केले तेव्हा  प्रथम सीमेलने मागवले होते. ते मला मिळालेच नाही. मग मी एम०आय०टी० प्रेसला तसे कळविल्यावर त्यांनी मला दुसरी प्रत डिएचेलने कोणताही अधिक प्रश्न विचारता पाठवून दिली. गेले कित्येक वर्षे या पुस्तकावर लिहायचे माझ्या मनात होते. आज का कुणास ठाउक पण मुहूर्त सापडला.

हस्तमैथुनाची कृती हा निव्वळ लैंगिक उर्जेचा निचरा असतो. मलमूत्रोत्सर्गाप्रमाणेच ही एक पण बर्‍याचवेळा जाणीवपूर्वक केलेली कृती असते. उघड्यावर मलमूत्र विसर्जन जर अश्लील नाही तर उघड्यावर हस्तमैथुन अश्लील का? आधुनिक मानवाच्या श्लील-अश्लीलतेच्या, पवित्र-अपवित्रतेच्या अनेक कल्पना गंडलेल्या आहेत.

मानवी समाजात काही विषय असे असतात की जे सर्वत्र उपस्थित असूनही सार्वजनिक संभाषणातून जवळजवळ अनुपस्थित असतात. ते आपल्या जीवनाचा भाग असतात, आपल्या शरीराशी, भावनांशी आणि वैयक्तिक अनुभवांशी निगडित असतात; परंतु त्यांच्याभोवती मौन, संकोच, अपराधीपणा किंवा गूढतेचे आवरण निर्माण झालेले असते. हस्तमैथुन हा त्यापैकीच एक विषय आहे. जवळजवळ प्रत्येक संस्कृतीत, प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक सामाजिक स्तरात अस्तित्वात असलेली ही मानवी कृती इतिहासाच्या पुस्तकांत, तत्त्वज्ञानाच्या चर्चांत किंवा सांस्कृतिक अभ्यासात फार क्वचित दिसून येते. त्यामुळेच इतिहासकार थॉमस लाक्यूर यांचे *Solitary Sex: A Cultural History of Masturbation* हे पुस्तक विशेष महत्त्वाचे ठरते.

या पुस्तकाचा विषय वरवर पाहता लैंगिकतेशी संबंधित वाटतो; परंतु प्रत्यक्षात तो आधुनिक समाज, व्यक्तिस्वातंत्र्य, नैतिकता, वैद्यकशास्त्र आणि मानवी आत्मजाणिवेच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. लाक्यूर यांचा मूलभूत प्रश्न अत्यंत रोचक आहे. हस्तमैथुन ही मानवी इतिहासाइतकी जुनी कृती असेल, तर मग ती अचानक अठराव्या शतकात इतकी मोठी सामाजिक समस्या कशी बनली? लोक हजारो वर्षे जे करत होते, त्याच गोष्टीबद्दल एका विशिष्ट ऐतिहासिक काळात एवढी भीती, चिंता आणि नैतिक संताप का निर्माण झाला?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना लेखक आपल्याला युरोपियन सांस्कृतिक इतिहासाच्या अनेक वळणांवर घेऊन जातो. त्यांचे म्हणणे असे आहे की हस्तमैथुनाविषयीची भीती ही केवळ लैंगिकतेशी संबंधित नव्हती; ती आधुनिक व्यक्तीच्या जन्माशी संबंधित होती. माणूस स्वतःच्या अंतःकरणात, स्वतःच्या खाजगी जगात आणि स्वतःच्या कल्पनाशक्तीत अधिकाधिक रमू लागला तेव्हा समाजाला एका नवीन प्रकारच्या स्वातंत्र्याचा सामना करावा लागला. हे स्वातंत्र्य बाह्य नियंत्रणाच्या पलीकडे होते.

पारंपरिक समाजांमध्ये मानवी वर्तनाचे नियंत्रण प्रामुख्याने कुटुंब, धर्म, समाज आणि परंपरा यांच्यामार्फत होत असे. व्यक्तीचे जीवन मोठ्या सामूहिक चौकटीत बसवलेले असे. परंतु आधुनिकतेच्या आगमनानंतर व्यक्तीची स्वतंत्र ओळख, तिचे खासगी जीवन आणि तिचे अंतर्मन यांना महत्त्व प्राप्त होऊ लागले. हस्तमैथुन ही कृती अशा एका खाजगी क्षेत्रात घडत होती जिथे कोणाचाही हस्तक्षेप शक्य नव्हता. ती एक अशी कृती होती जी समाजाच्या नजरेपासून पूर्णपणे दूर राहू शकत होती. त्यामुळे ती केवळ शारीरिक कृती राहिली नाही; ती व्यक्तीच्या स्वायत्ततेचे आणि तिच्या अंतर्गत जगाचे प्रतीक बनली.

लाक्यूर यांच्या मते, अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला युरोपमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Onania* नावाच्या एका छोट्या पुस्तकाने या भीतीला मोठे स्वरूप दिले. या पुस्तकात हस्तमैथुनामुळे शरीर नष्ट होते, मानसिक विकार निर्माण होतात, स्मरणशक्ती कमी होते आणि अकाली मृत्यू येतो, अशा अनेक दाव्यांचा समावेश होता. आज हे दावे हास्यास्पद वाटू शकतात; परंतु त्या काळी त्यांनी प्रचंड प्रभाव निर्माण केला. पुढील अनेक दशके वैद्यकीय आणि नैतिक साहित्यामध्ये याच कल्पनांची पुनरावृत्ती होत राहिली.

या इतिहासातील सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे विज्ञान आणि अंधश्रद्धा यांचे विचित्र मिश्रण. आधुनिक विज्ञानाचा उदय होत असताना अनेक डॉक्टर आणि विचारवंत हस्तमैथुनाविषयी अतिशय अवैज्ञानिक दावे करत होते. त्यांनी मानवी शरीरातील जवळजवळ प्रत्येक आजाराचा संबंध या कृतीशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. डोळ्यांची कमजोरी, थकवा, उदासीनता, स्मृतिभ्रंश, वेडेपणा, क्षयरोग — अशा असंख्य समस्यांचे कारण म्हणून हस्तमैथुनाला दोष दिला जात असे.

आजच्या वाचकाला प्रश्न पडू शकतो की सुशिक्षित लोकांनी अशा गोष्टींवर विश्वास का ठेवला असेल. परंतु इतिहास आपल्याला शिकवतो की प्रत्येक युगात काही कल्पना इतक्या व्यापक होतात की त्या सत्यासारख्या वाटू लागतात. त्या काळातील लोकांना या दाव्यांमध्ये जेवढे तर्कसंगतपण दिसत होते, तेवढेच आज आपल्याला काही समकालीन कल्पनांमध्ये दिसत असेल. त्यामुळे या पुस्तकाचे महत्त्व केवळ लैंगिकतेच्या इतिहासापुरते मर्यादित राहत नाही; ते आपल्याला समाज भीती कशी निर्माण करतो आणि ज्ञानाच्या नावाखाली मिथकांना कसे वैध ठरवतो, हेही दाखवते.

लाक्यूर यांचे आणखी एक महत्त्वाचे निरीक्षण म्हणजे हस्तमैथुनाविषयीची चिंता ही प्रत्यक्ष कृतीपेक्षा कल्पनाशक्तीविषयी अधिक होती. ही कृती एकांतात घडते. ती व्यक्तीच्या अंतर्गत जगाशी जोडलेली असते. त्यामध्ये कल्पना, स्मृती, इच्छा आणि स्वप्ने यांचा सहभाग असतो. त्यामुळे अनेक नैतिकतावाद्यांना ती विशेषतः धोकादायक वाटत होती. त्यांना भीती होती की व्यक्ती स्वतःच्या कल्पनांच्या जगात इतकी गुंतून जाईल की सामाजिक वास्तवापासून दूर जाईल.

या दृष्टिकोनातून पाहिले तर हस्तमैथुनाविषयीचा इतिहास हा प्रत्यक्षात एकांताच्या इतिहासाशी जोडलेला आहे. आधुनिक माणूस अधिकाधिक एकटा होत गेला. त्याला स्वतःची खोली मिळाली, स्वतःची पुस्तके मिळाली, स्वतःचे विचार आणि स्वतःचे भावविश्व मिळाले. समाजाने या नव्या एकांताकडे कुतूहलाने, भीतीने आणि कधीकधी संशयाने पाहिले. हस्तमैथुन हे त्या एकांताचे सर्वाधिक दृश्यमान प्रतीक बनले.

एकोणिसाव्या शतकात ही भीती आणखी वाढली. अनेक कुटुंबांमध्ये मुलांवर सतत लक्ष ठेवले जाई. काही ठिकाणी विचित्र यांत्रिक साधने वापरून मुलांना हस्तमैथुन करण्यापासून रोखण्याचे प्रयत्न केले जात. आज या गोष्टी अविश्वसनीय वाटतात; परंतु त्या काळातील सामाजिक वातावरण समजून घेतल्यास त्यामागील मानसिकता स्पष्ट होते. समाजाला वाटत होते की व्यक्तीच्या शरीरावर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे तिच्या नैतिक जीवनाचे रक्षण करणे.

मात्र विसाव्या शतकात परिस्थिती हळूहळू बदलू लागली. मानसशास्त्राच्या विकासामुळे मानवी लैंगिकतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला. फ्रॉइडसारख्या विचारवंतांनी मानवी विकासामध्ये लैंगिकतेची भूमिका नव्याने समजावून सांगितली. त्यानंतरच्या अनेक संशोधनांनी पूर्वीचे वैद्यकीय दावे खोटे ठरवले. हस्तमैथुन ही मानवी लैंगिकतेचा एक सामान्य भाग असल्याचे अधिकाधिक स्पष्ट होत गेले.

परंतु लाक्यूर यांचे म्हणणे असे नाही की आधुनिक समाजाने हा प्रश्न पूर्णपणे सोडवला आहे. त्यांच्या मते, विषयाभोवतीची भाषा बदलली असली तरी त्यामागील सांस्कृतिक प्रश्न अजूनही जिवंत आहेत. व्यक्ती आणि समाज यांच्यातील नाते, खाजगीपणा आणि सार्वजनिकता यांच्यातील संघर्ष, शरीर आणि नैतिकता यांच्यातील संबंध — हे प्रश्न आजही आपल्या सभोवती उपस्थित आहेत.

याच कारणामुळे हे पुस्तक केवळ लैंगिक इतिहासाचे पुस्तक राहत नाही. ते आधुनिकतेचे पुस्तक बनते. जेव्हा एखादी संस्कृती एखाद्या कृतीला अचानक धोकादायक घोषित करते, तेव्हा ती प्रत्यक्षात कोणत्या भीती व्यक्त करत असते? जेव्हा समाज एखाद्या खाजगी वर्तनावर नियंत्रण आणण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तो नक्की कोणत्या मूल्यांचे संरक्षण करत असतो? आणि जेव्हा व्यक्ती स्वतःच्या अंतर्मनात स्वतंत्र जग निर्माण करते, तेव्हा समाज त्याकडे कशा नजरेने पाहतो?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना वाचकाला स्वतःच्या काळाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची संधी मिळते. प्रत्येक युग काही विशिष्ट गोष्टींना असामान्य महत्त्व देते. काही गोष्टींना धोकादायक ठरवते. काही वर्तनांभोवती नैतिक घबराट निर्माण करते. काही दशकांनंतर त्या भीतींचे स्वरूप हास्यास्पद वाटू लागते. लाक्यूर यांचे पुस्तक या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी एक उत्कृष्ट उदाहरण प्रदान करते.

शेवटी, *Solitary Sex* हे पुस्तक हस्तमैथुनाच्या इतिहासाबद्दल जितके आहे, त्याहून अधिक ते मानवी संस्कृतीच्या इतिहासाबद्दल आहे. ते आपल्याला शिकवते की शरीराविषयीच्या कल्पना या केवळ जैविक नसतात; त्या सामाजिक, धार्मिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक शक्तींनी घडवलेल्या असतात. एखाद्या समाजाला स्वतःविषयी काय वाटते, त्याच्या नैतिक कल्पना काय आहेत आणि व्यक्तीला तो कितपत स्वातंत्र्य देण्यास तयार आहे, याचे प्रतिबिंब त्याच्या लैंगिकतेविषयीच्या दृष्टिकोनात दिसून येते.

म्हणूनच या पुस्तकाकडे केवळ एका वादग्रस्त विषयावरील अभ्यास म्हणून न पाहता आधुनिक मनुष्याच्या सांस्कृतिक आत्मचरित्राचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. कारण या इतिहासाच्या पानांमध्ये आपल्याला केवळ एका कृतीचा इतिहास दिसत नाही; आपल्याला माणसाच्या एकांताचा, त्याच्या स्वातंत्र्याचा आणि स्वतःला समजून घेण्याच्या त्याच्या अखंड प्रयत्नांचा इतिहास दिसतो.