मुखपृष्ठाविषयी - ब्लो माय ट्रंपेट

मुखपृष्ठाविषयी - ब्लो माय ट्रंपेट

- चिंतातुर जंतू

अंकाचा विषय आणि त्याबद्दलची जगभरातली वेगवेगळ्या काळातली मतंमतांतरं पाहिली तर हत्ती आणि आंधळ्यांची गोष्ट आठवणं अगदी साहजिक आहे. अंकातल्या लिखाणातूनसुद्धा त्याची प्रचिती येईल. अशा परिस्थितीत एका मुखपृष्ठात हे सगळं सुशेगाद माववायचं झालं तर हत्तीचाच एखादा अवयव हवा (काय? सुज्ञ लोकांना मन्या जोशीची दिवाळी अंकातली कविता आठवत्ये ना?) आणि तो अवयवसुद्धा साधासुधा नाही तर भयस्वप्नात येईल इतका अगडबंब हवा. ह्या अवयवावर आव्हानावर स्वार होताना संदीपनं विविध आयुधं भात्यातून काढलेली दिसतात (नाही हो, ह्या अंकातलं प्रत्येक वाक्य द्वयर्थी नाही). हत्तीच्या अवयवाऐवजी ट्रकचा पार्श्वभाग वापरणं ही कल्पना आणि अंकाचं शीर्षकच त्याच्याशी घसट करणारं घडवणं हा त्यातला एक भाग झाला. आताच्या काळात असं दिसतं की विविध प्रकारच्या सुखाची हमी देणाऱ्या प्रतिमा प्रामुख्यानं लैंगिक सुखाच्या अनुभूतीचीच हमी दिल्यासारखं करत असतात. तथाकथित सभ्य लोक जिथे वावरतात तो सार्वजनिक अवकाश अशा प्रतिमांनी टचटचून भरलेला असतो. आंबा सेवणारी कत्रिना जे विक्षेप करत पाहणाऱ्याला जिभल्या चाटायला लावते ते उघड लैंगिक असतात. लहान मुलांची खेळणीसुद्धा ह्याला अपवाद नाहीत. टेडी बेअर किंवा तत्सम सॉफ्ट टॉइज असोत की डायपर - तुमच्या मुलाला त्यातून जणू काही ऑरगॅझमच मिळणार असतं असं जाहिराती पाहून वाटतं. त्यातच आजकालची सभ्य माणसंसुद्धा काही कमी नसतात बरं - बटबटीत कपडे ल्यालेले, नखरे अणि उत्तान चंचूविक्षेप करत हौशीहौशीनं काढलेले सेल्फी सोशल मीडियावर लाखोंच्या आकड्यांत सापडतात. (लहान मुलांसाठीची समजली जाणारी) कॉमिक पुस्तकं आणि त्यावर आधारित सिनेमे नीट पाहिले तर दिसेल की ते लेदर फेटिश किंवा BDSM वगैरे प्रतिमांनी लदबदलेले असतात. थोडक्यात सांगायचं तर शृंगार वगळता इतरही सगळ्या व्यवहाराचं पॉर्निफिकेशन झालेल्या जगात आज आपण राहतोय. तशा कित्येक प्रतिमा ह्यात सापडतील. स्त्रीदेहाचं वस्तुकरण जगातल्या सर्वात जुन्या व्यवसायाइतकंच पुरातन वाटावं इतकं आता आपल्या अंगवळणी पडलंय. बिच्चारे पुरुषसुद्धा आता भोगवस्तू म्हणून मिरवतात. सोमणांच्या मिलिंदनं नंदनवनातल्या अजगराला इव्हकडून आपल्या अंगावर घेतला त्याला खूप वर्षं होऊन गेली. इथे वावरणाऱ्या आपल्या सर्वांच्या लाडक्या फेमिनिस्टांचं जॉन अब्राहमच्या देहावरचं खुल्लमखुल्ला प्रेम तुम्हाला सुपरिचित आहेच, पण बिचाऱ्याला गुलाबपाकळ्यांत घोळवून हे मुखपृष्ठ इथल्या कर्त्याकरवित्या बोलवित्यांचीच चाटतंय असं मात्र नका गडे म्हणू! शाब्दिक खेळ आणि चावटपणा ह्यांचा अनुबंध मोठा खोल आणि विस्तारित आहे. त्यात भारतभर एकट्यानं फिरणाऱ्या ट्रकवाल्यांचा तर श्लीलअश्लील सगळ्याच विरंगुळ्यांशी घट्ट संबंध. त्यामुळे अंकाच्या शीर्षकापासून रात्री डिपर लावण्याच्या चावट विनंतीपर्यंत सगळं एकदम पलंगतोड काम आहे. अंकाच्या विविध विभागांसाठी वापरलेल्या प्रतिमांतही एकविसाव्या शतकातल्या (आणि गावात जेव्हा एक गरीब ब्राह्मण राहत असे अशा कोणे एके काळीपासूनच्याही) जगण्याच्या पॉर्निफिकेशनचे विविध नमुने दिसतील. अंकाला झाकणारे सगळेच पडदे आजच बाजूला करायचे नाहीत त्यामुळे त्याविषयी नंतर कधी तरी. थोडं नीट पाहावं लागेल ते मात्र तुमचं तुम्ही आणि आपल्या जबाबदारीवर पाहा!

(मोठ्या आकाराच्या चित्रासाठी चित्रावर क्लिक करा.)

मुखपृष्ठाला आलेल्या काही प्रतिक्रियांवरून असं जाणवलं की त्यातल्या काही घटकांविषयी थोडं आणखी स्पष्टीकरण दिलं तर एक दृश्यप्रयोग म्हणून त्यात काय काय केलेलं आहे हे समजण्यासाठी त्याची मदत होईल. त्यासाठी ही पुरवणी –

रंग – मुखपृष्ठावर वापरलेला लाल रंग आणि एकंदर रंगसंगती अनेक संदर्भ घेऊन येतात. पॅरिसमधल्या सुप्रसिद्ध 'मूलॅं रूज'पासून 'गर्म कहानियॉं'सारख्या भारतभरातल्या स्टेशनांवरच्या व्हीलर स्टॉल्सवर मिळणाऱ्या पुस्तकांपर्यंत हा किंवा असे रंग तुम्हाला दिसतील. इंग्रजीत ज्याला 'किच' (Kitsch) म्हटलं जातं तशा प्रकारची ही रंगसंगती आहे. त्याचा पॉर्नशी जवळचा संबंध तर आहेच, पण हिंदी सिनेमाच्या जुन्या धाटणीच्या पोस्टर्सपासून ते हिंदू देवीदेवतांच्या भडक कॅलेन्डर्सपर्यंत अनेक माध्यमांतून असे रंग आपल्यापर्यंत पोचत असतात. भारतीय उपखंडातल्या ट्रकांच्या सजावटीमागची सौंदर्यदृष्टी ह्या 'किच'मध्येच मोडते. त्यामुळे अंकाचा विषय, त्याच्याशी संबंधित रंगसंगती, त्यातलं किच आणि त्याचा संबंध ट्रककलेशी लावण्यामागची कल्पकता इथे स्पष्ट करावीशी वाटते.

देवीदेवतांच्या कॅलेंडरमधून निघणारा आणखी एक मुद्दाही इथे मांडायला हवा. देवीदेवतांची चित्रंच नव्हेत, तर दक्षिणेकडची देवळं किंवा 'जय संतोषी मॉं'सारखे पौराणिक कथांवरचे चित्रपटही अशा रंगसंगतीचा वापर करतात. त्यामुळे जनमानसात एकीकडे त्या रंगसंगतीला एक पावित्र्य लाभतं; त्याउलट व्हीलर स्टॉलवरच्या पल्प फिक्शनशीही ते रंग संबंधित असल्यामुळे तथाकथित अभिजनांच्या दृष्टीतून त्यावर रुचिहीन लोकरंजनी सवंगतेचे आरोप होतात. ही द्विध्रुवात्मक (वि)संगती पॉर्नशी एक वेगळं नातं जोडते. एकीकडे जनमानसात पॉर्न पूर्वापार प्रचलित आहे, पण दुसरीकडे (व्हिक्टोरियन अव्वल इंग्रजी अंमलाखाली राहिल्यामुळे की काय?) इथल्या काही (अभि?)जनांना पॉर्नविषयी एक आकस – किमान चारचौघांत तरी ;-) – व्यक्त करावासा वाटतो. ह्याउलट, मुळात भारतीय दृष्टी इतकी व्यापक होती की पार ऋग्वेदापासून गाथा सप्तशतीपर्यंत कित्येक अभिजात भारतीय ग्रंथांत लैंगिकतेशी संबंधित वर्णनं आढळतात. म्हणजे, आपल्या क्लासिक परंपरेचा हा एक अविभाज्य भाग आहे. तो नाकारणं म्हणजे आपल्याच परंपरेची समृद्धी नाकारणं. म्हणजे अशी काहीशी द्विध्रुवात्मक (वि)संगती आपल्या अंकाच्या विषयालाही एकविसाव्या शतकातही झेलावी लागते आहे. मुखपृष्ठावर आणि विभागसंगत सजावटीमध्ये जगभरातल्या अशा अभिजात प्रतिमांचा तथाकथित सवंग प्रतिमांशी साधलेला संयोग (संकर?) पाहिला तर ही द्विधृवात्मक (वि)संगती अधिक स्पष्ट होईल.

लोकप्रिय कलाविष्कारातून मुखपृष्ठाविषयीचा आणखी एक संदर्भ उलगडतो. विसाव्या शतकात आधुनिक कलेत जे अनेक नवे प्रवाह आले त्यांतल्या अनेकांमध्ये असलेला एक समान दुवा म्हणजे त्यांनी नित्य परिचयाच्या mass-produced प्रतिमांना उच्च कलेचं अधिष्ठान दिलं. 'पॉप आर्ट' म्हणून जो प्रवाह अमेरिकेत उभा राहिला त्यात अॅन्डी वॉरहॉलसारख्या कलाकारांनी अशा प्रतिमांचा पुनर्वापर केला. मेरिलिन मन्रोचं पोस्टर किंवा कॅम्पबेल सूपचे कॅन अशा त्यानं वापरलेल्या सुपरिचित प्रतिमा बाजारपेठेतून आल्या होत्या, तर माओच्या पोस्टरसारख्या प्रतिमा राजकीय प्रचारविश्वातून उपजल्या होत्या. वॉरहॉलनं अशा प्रतिमांना त्यांच्या मूळ संदर्भचौकटीतून काढून त्यांचा सरेआम पुनर्वापर केला. बाजारपेठ किंवा राजकारण तुमच्यावर ज्या प्रतिमांचा भडीमार करतंय त्यांनाच मी उच्च कला म्हणून तुमच्यासमोर सादर करतो आणि अभिजाततेच्या तुमच्या कल्पनांनाच हादरे देतो, असा काहीसा विचार त्यामागे होता. ट्रकचा सुपरिचित पार्श्वभाग, सन्नी लिओनीची किंवा जॉन अब्राहमची सुपरिचित दर्शनी बाजू वगैरेंचा इथला पुनर्वापर असा काहीसा आहे. त्यामुळे तो ट्रकचा पार्श्वभाग यथार्थदर्शी म्हणून थेट घेणं अभिप्रेत नाही आहे, तर तो ह्या सगळ्या खेळकरपणाचा एक भाग आहे. आणि हा खेळ किंवा ही गंमतजंमत तुमच्या सवंगतेच्या आणि उच्च अभिरुचीच्या कल्पनांना आव्हान देते आहे. मुखपृष्ठाला नीट पाहिलंत आणि थोडा विचार केलात, तर बेधडक पॉर्नमधली तथाकथित सवंगता, आपल्या महान संस्कृतीत पूर्वापार चालत आलेल्या उच्च अभिरुचीपूर्ण आविष्कारांतली गंमतीशीर लैंगिकता तसंच बाजारीकरणातून सगळ्याचं झालेलं सवंग पॉर्नीकरण अशा अनेक घटकांचा जो परस्परसंबंध आहे त्याचीच कदाचित तुम्हाला प्रचिती येईल.

अधिक खोलात शिरू पाहणाऱ्यांसाठी मुखपृष्ठावरच्या आणि आतल्या निवडक अभिजात प्रतिमांचे स्रोत -

खजुराहो, भारतीय लघुचित्रं, राजा रविवर्मा, दीनानाथ दलाल यांचे दिवाळी अंकासाठी काढलेले मुखपृष्ठ

My Wife, Nude, Contemplating Her Own Flesh Becoming Stairs, Three Vertebrae of a Column, Sky and Architecture - Salvador Dalí
The Musicians – Caravaggio
Self-Portrait with Arm Twisted above Head - Egon Schiele
Red Room (Child) and Red Room (Parents) - Louise Bourgeois
शुंगा

Un chant d'amour - Jean Genet
My Little Princess - Eva Ionesco
The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover - Peter Greenaway

इतर प्रतिमास्रोत - जालावरून साभार