नाक रगडण्याच्या निमित्ताने - तुमचा चष्मा किती नंबरचा?

पारशी लोक सहिष्णू झालेत आता बरीच शतके. इराणमधले फारसी. ग्रीसकडून मार खाल्यावर.

बाकी जाऊदेत,

म्हणजे एखादा मुल्ला काहीतरी च्युत्यासारखा फतवा काढतो तेव्हा तो मुल्ला कुठला नाक्यावरचा चाराणे मुल्ला आहे का खोमेनी लेवलचा आहे हे न बघता आपण आपली असलेलीच खात्री वाढवून घेतो. पण तेव्हाच नाक कापू / मुंडके उडवल्यास ५ कोटी वाले करणीसेना प्रमुख आपल्याला फारसे असहिष्णू/महत्वाचे वाटत नाहीत.

हे कन्क्लुजन कुठला चष्मा घालून काढलत? ह्यात आपल्याला म्हणजे कुणाला?

माझा चष्मा महत्वाचा नाही . पोल घेऊन बघा . जे उत्तर मिळेल ते ग्राह्य धरू .
आता माझा चष्मा बाजूला ठेऊ ...मूळ प्रश्न, त्याच्यावर काही मत ?

सहिष्णू - असहिष्णू अशी कृष्ण-धवल मांडणी न करता त्यातील करड्या छटांचा विचार करू गेलो तर असे दिसते कि सहिष्णुता ही व्यक्तीच्या सुरक्षिततेच्या भावनेच्या समप्रमाणात वाढते - घटते. एखाद्या गटाला जेवढे घाबरवाल तेवढी त्याच्या असहिष्णू पणात वाढ होईल. आणि त्याच्या असहिष्णूता वाढी मुळे लगतचे गट अधिक घाबरतील. अशी ही चक्रीय गतिमानता आहे.

मी परवा एका गोऱ्या मैत्रिणीला म्हटलं की मुलीने आय व्ही लॅगमधील एका कॉलेजात अप्लाय केले आहे तर तेवढंही सहन न झाल्यासारखी म्हणाली - छःआन. तिथे मायनॉरिटीजना प्राधान्य असते. मिळू शकेल तिला. आणी मग उगाच सारवासारव - मला ते वाईट आहे असे म्हणायचे नाही वगैरे मानभावीपणा
.
खरच! ना, काही लोक ....

आपण भारतीय हिंदू महाराष्ट्रीय म्हणून सहिष्णू अशा समजत असलो तरी

एकंदरच असे लक्षात आलेले आहे की आपले स्वत:बद्दलचे मत हे खूप चुकीचेच असते. आपला स्वार्थ आणि जिजीविषा (सर्व्हायव्हल इन्स्टिन्क्ट) इतकी गुंतलेली असते की आपल्याला स्वत:कडे कोरी पाटी ठेऊन पहाताच येत नाही.
तेव्हा अन्य लोकांचे मत घेणे, आपला प्रभाव-कुप्रभाव इतरांवर काय पडतो ते लक्षात घेणे फार महत्वाचे असते.
____
आपल्याला आपण मारे सहिष्णु, आदर्श मानत असतो पण येस आपापला चष्मा असतोच. तो चष्मा मग बालपणिच्या संगोपनातून, मोठ्या माणसांच्या चर्चा ऐकुन, आलेला असू शकतो.
अत्यंत कमी लोक स्वतंत्र विचार करणारे असतात. (अदिती पैकी एक आणी अव्वल नंबर). शाळांमध्ये विचार करायला शिकविले जात नाही. किंबहुना विचार करणे हे पुस्तके वाचून शिकता येत नाही.

पोथी पढ़-पढ़ जग मुआ, पंडित भया न कोय |
ढाई अक्षर प्रेम के पढे सो पंडीत होय
_________________--
आमच्या सारखे लोक सहसा थोर (आमच्या मते) लोकांनी सांगीतलेले ऐकतात. खरं तर हे म्हणजे स्वत:ची विचार करण्याची जबाबदारी टाळणेच आहे.

जाऊ द्या ना अण्णा, करायचं काय सहिष्णुता-असहिष्णुता मोजून? असाही ऐसीचा शँपलसेट प्रातिनिधिक थोडीच असणारे? मला श्याट फरक पडत नसेल तर सहिष्णुता मिरवायला माझ्या बापाचं काही जात नाही आणि माझीच मारली जाणार असेल तर सहिष्णुता गेली गर्दभश्रोणीत, इतका साधा हिशोब करतात लोकं. सर्व परिस्थितीत सहिष्णू असणारी लोकं बहुधा १९४८ नंतर संपली.

सोशिक म्हणायचं आहे का?

#अग्यारिप्रवेश हा या निकषात मी नाही बसवणार.
त्यांच्यातल्या मुलामुलींनी पारशी नसलेल्यांशी लग्न केली की ते पारशी धरत नाहीत. त्यांच्या ट्रस्टच्या जागाही देत नाहीत.

सहिष्णुता नाही/नसते/आहे/असल्यासारखी वाटते याची कारणे -
१) निर्बल होणे - शारिरीक / आर्थिक
२) असहिष्णुता दाखवल्यास काही नुकसान होण्याची भिती.
३) आता ही वेळ योग्य न वाटणे.
४) पुरेसे इतर लोक आपल्या बाजूने नाहीत असे वाटणे

सहिष्णू समाज उत्क्रांतीच्या रेट्यात टिकला असता का?

याचं उत्तर थोडं क्लिष्ट आहे. मानवी उत्क्रांतीच्या काळातला बहुतांश काळ - जवळपास 90% काळ - मानवाने लहान भटक्या टोळ्यांमध्ये काढला. 100 किंवा कमी लोकसंख्येच्या टोळीतल्या व्यक्तींना 'अमुक टोळीचा' यापलिकडे ओळख किंवा अस्मिता फार नसत. त्यामुळे टोळीच्या अंतर्गत असहिष्णुता किमान त्या अस्मितांपोटी झाली नसावी. वैयक्तिक वैरं, त्यांतून होणारी भांडणं, मारामाऱ्या, खुनाखुनी असणारच. पण मला वाटतं तुमचा मुद्दा 'अस्मिताधिष्ठित सहिष्णुता' असा होता.

माझ्या मते दोन टोळ्यांमध्ये सहिष्णुता फार नसावी. किंबहुना इतर टोळ्यांबाबत जितकी एखादी टोळी असहिष्णु तितकी तिची टिकून राहाण्याची शक्यता अधिक असावी. त्यामुळे 'आपण विरुद्ध ते' ही भावना उत्क्रांतीतूनच आली असावी.

गेल्या काही शतकांत, सहस्रकांत राज्यं एकत्र होत होत राष्ट्रं झाली तसतशी लोकांच्या अस्मितांची संख्या वाढायला लागली. एके काळी 'अमुक गावचे, अमुक जातीचे' इतपतच असे. कारण इतर धर्मीय, भाषीय हे फार लांब होते. आता आपल्याला एकाच वेळी भारतीय, मराठी, महाराष्ट्रीय, जातीय अशा अनेक अस्मिता एकाच वेळी बाळगता येतात. तसंच चोवीस तास बातम्यांच्या जगात कुठे खुट्ट झालं तरी आपल्याला त्याची बातमी मिळते. त्यामुळे असहिष्णुता वाढलेल्या दिसतात. प्रत्यक्षात नक्की काय झालं आहे हे समजून घेण्यासाठी आकडेवारी तपासायला हवी.

चर्चा करण्या आधी, सहिष्णु शब्दाची व्युत्पत्ती स्पष्ट असावी.

उदा:- सह इष्णु(विष्णु) की सह हिंस्त्र(मनांतील) विषाणु ?

सहिष्णुता असहिष्णुता सर्व आकाशातले ढग आहेत कोणाला त्यात रेडा दिसेल कोणाला बुलडोझर. स्थळ काळ वय(अक्कल) आणि पुर्वाग्रहअनुसार चष्म्याची काच बदलत जाते( नंबर आणि रंग).