कोरोना महासाथी नंतर काय ?

पर्यटन व्यवसायावरच अवलंबून असणारी बेटे आणि प्रदेश यांचं कठीण आहे.

अमेरिकेच्या टुरिस्ट व्हिसाला जी कायम गर्दी असते, तीही कमी होईल. कसंही करुन एकदा अमेरिकेत जाऊन पडायचं, ही वृत्तीही कमी होईल. तसंही 'अमेरिकन ड्रीम' उरलं नव्हतंच हल्ली!

दोनदा झाल्यामुळे डिलीट !

..

आताच्या परिस्थिती मधून जग काही शिकल तर शासवत विकासाची कल्पना जोर धरेल.
आणि तोच मानव जातीच्या कल्यानाचा योग्य मार्ग असेल..

संधीच एकत्रीकरण केल्यामुळे शहरीकरण वाढलं आणि त्या मुळे असंख्य समस्या सुद्धा उभ्या राहिल्या.
बजबजपुरी ,मोकळ्या जागांची कमतरता,
पूर, भुकुंप,रोगाच्या साथी,पाणी टंचाई,गुन्हेगारी अशाच असंख्य समस्या शहरांनी निर्माण केल्या.
खेडेगाव, ओस पडली आणि वेगळ्याच सामाजिक समस्या निर्माण झाल्या
वरील पैकी एक जरी संकट तीव्र पने आले तर त्या वर मात करणे सरकारला कदापि शक्य होणार नाही .
खूप मोठी लोकसंख्या संकटात सापडेल. संधीच विकेंद्रीकरण,मोठ मोठ्या कंपन्याच खच्चीकरण हे करावाच लागेल

नाही तर बेकारी ही समस्या सुद्धा corona पेक्षा जास्त घातक ठरेल जगासाठी .
अजून एक दुसरी भीती ही पण आहे की विषाणू जगाला जेरीस आणू शकतो.
प्रगत विज्ञान विषाणू चे काही वाकड करू शकत नाही ह्याचा पुरावा आताच्या साथी नी मिळाला आहे.
विकृत मनोवृत्तीची लोक किंवा निराशेने पछाडलेला समाज आर्थिक पिळवणूक ला विरोध करण्यासाठी त्यांनी हा मार्ग अवलंबिला तर?
म्हणून च बेकारी ही corona पेक्षा भयानक धोकादायक आहे असे मत मी. वर व्यक्त केले आहे.

कोरोना कधीही न जाण्याची शक्यता आहे. जगण्याचा अविभाज्य घटक म्हणून कोरोना अंगिकारावा लागेल. ओव्हरॉल मोरटॅलिटी कमी होऊन जाईल.

"आम्ही युरप केलं " छाप पर्यटनाला आपोआप मर्यादा येईल .

मुद्दे योग्य असले तरी हा टोन अनावश्यक.

प्रथम जाणवलं म्हणून प्रथम नोंदवलं.

इतर काय काय "पर्यटन प्रकार" हे असा "छाप" न वापरता सांगता येतील की जे चालू राहतील?

कोण ते उच्च उदात्त पर्यटक चालू राहतील? "वी डिड इथीओपिया" छाप का? की "nomad backpacker solo in Guatemala" blogger छाप?

भारतातील सरकारी विद्यापीठांना गेल्या काही आठवड्यांत एकदम online lectures वर उडी मारावी लागली. ९७ सालापासून जे शिकायला टाळाटाळ केली ते गेल्या एका आठवड्यात शिकलो असं माझ्या ५५ वर्षीय सहकाऱ्याने आज कबूल केलं. याचा शिक्षण क्षेत्रावर मोठा परिणाम होणार आहे. चांगलाही आणि वाईटही.

लॅपटॉप व तत्सम वस्तू विकत घेण्याची ऐपत नसलेले, ग्रामीण किंवा डोंगराळ भागात राहणारे - जिथे पुरेश्या वेगात किंवा अजिबात नेट चालत नाही आणि online lectures व इतर वाचनसाहित्य डाउनलोड करण्यासाठी पुरेसा डेटा विकत घेऊ न शकणारे विद्यार्थी(नी) आताच मागे पडले आहेत. आमच्या राज्यात (बंगाल) शिक्षणसंस्था १० जूनपर्यंत बंद असणार आहेत.

गेली काही वर्षे विद्यापीठ अनुदान आयोग e-learning agenda दामटत होता त्याला आता अचानक यश मिळाल्यासारखं झालं. त्यांच्या e-learning model मध्ये दोन मोठे दोष आहेत - एकतर्फी संभाषण आणि विद्यार्थ्यांच्या गरज, क्षमतेनुसार शिकवण्यात बदल न करणे. त्यांना आता चान्स पे डान्स असं झालंय

हा नेहमीच जास्त रिस्की व्यवसाय राहिला आहे. त्यामुळे अण्णांचे

जागतिक पातळीवर आधीच अत्यंत नाजूक अवस्थेत असलेला विमान वाहतूक व्यवसाय ढासळेल . कदाचित निम्म्याहून जास्त एअरलाईन्स बंद पडू शकतील . परिणाम म्हणून अतिशय सोयीचा व मर्यादित किमती असलेला जागतिक विमान प्रवास हा इतिहासजमा होईल

हे मत पटले नाही. काही कंपन्यांनी खुर्च्यांची संख्या कमी करण्याची चाचपणी केली आहे, पण फक्त प्रायोगिक स्तरावर. बाकी गविंना ठाऊक.

सगळीकडे स्मरणरंजनाला ऊत येईल.
त्यामुळे नटसम्राटांनी भरगच्च अशा झी मराठीच्या भीषण कट्यारछाप चित्रपटांची सद्दी नशीबी येणार आहे बहुदा.

काही वर्षांपूर्वी अशाच एका धाग्यावर हा विषय निघाला होता की आपण समृद्धीची चरमसीमा पार केली आहे आणि आता उतरणीला लागलो आहोत.
कोविडने त्या प्रक्रियेला त्वरण दिले आहे.
चीन-अमेरिका व इतर देशांतले व्यापारयुद्ध आता अधिकच तीव्र होणार. ग्लोबलायझेशन आधीच आक्रसायला लागले होते ते अधिक वेगाने आक्रसणार.
चीनला टाळण्यासाठी बऱ्याच कंपन्यांनी व्हिएतनाम वगैरे देशांची चाचपणी सुरू केलीच होती. त्या देशांचा थोड्या काळासाठी फायदा झाला असला तरी आता आणखी फायदा होणे कठीण वाटते.
विकसित देशांमध्ये आऊटसोर्सिंगविरुद्ध प्रचंड जनमत तयार होऊ शकते.
रिसोर्स लिमिट्सवर धडकून जागतिक अर्थव्यवस्था झिडपिडत असतानाच कोविडने सणसणीत चपराक लावून पारच भुईसपाट केली आहे.
परत उठून पळायला बरेच कष्ट घ्यावे लागतील.
ह्याचा फायदा असा की लोकल अर्थव्यवस्थांना वाव मिळेल.
लोकल उद्योग करायला लोकांना भागही पडेल आणि वावही मिळेल. जे लोकांनी स्वत:हून कधीच केलं नसतं ते करायला ह्या पॅन्डेमिकमुळे भाग पडेल ही एक चांगली गोष्ट म्हणायला हवी.
वाईट गोष्ट म्हणजे स्थानिक परिस्थिती व दुर्गुणांमुळे होणारी वाताहत.
उदाहरणार्थ भारतासारख्या ठिकाणी तिथे समाज भंगलेला आहे तिथे जातीपातींमुळे गरीब वर्गाला जास्त त्रास होणार; तेच स्वीडन वगैरे सारख्या ठिकाणी फार काही फरक पडणार नाही.
भारतीय सेवा क्षेत्राला ग्लोबलायझेशनच्या आक्रसण्यामुळे त्रास होऊ शकतो.
मार्जिन्स कमी होतील. परदेशगमनेच्छुकांचे मनसुबे पूर्ण होणे अवघड होईल.
१९६५ ते १९८५ ह्या काळात जन्मलेल्या पिढीने खूप चांगले बदल पाहिले व त्यांनाच मानव जातीने निर्मिलेली उच्चतम समृद्धी अनुभवता आली. पुढच्या पिढ्यांचे ते भाग्य नाही. जे हळूहळू होणार होते ते कोविडने थोडे आणखी जवळ आणले.

१. ऑनलाईन व्यवहारांना लोक आता जास्त रूळतील. पूर्वी जे काही ऑनलाईन करायला लोकं बाचकत होते, ती दरी आता फटकन पार केली गेल्याने लोकं ऑनलाईन पर्यायांचा जास्त विचार करतील.
२. अमेरिकेतले मॉल्स आणि रिटेल्स आधीच आचके देत होते, त्यातले काही पूर्ण बंद पडतील. ही प्रक्रिया ॲमेझॉनने सुरूच केली होती, ती आता वेगाने पूर्ण होईल.

३. माझ्या मते लोकं प्रवास करतील. विमानं/हॉटेलं/रेस्टॉरंटस - हे सगळं चालेल, पण सोशल डिस्टन्सिंग ठेवून. निदान वर्षभर तरी.

४. २००१ सप्टेंबर ११ नंतर अमेरिकेतला विमान प्रवास कायमचा बदलला. आता कोविड१९ मुळे कदाचित विमानप्रवासाच्या पद्धतींवर मूलगामी परिणाम होईल.
म्हणजे प्रवास करताना तुम्ही किती धोकादायक आहात? ह्या प्रश्नाच्या निकषांमधे कदाचित "खूप ताप आलेले लोक" हा एक निकष असू शकतो.

१.असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या मुसलमान कामकऱ्यांना वाळीत टाकले जाऊ शकते. फळविक्रेते,एसीचं काम करणारे मेकॅनिक, गॅरेजवाले, पंक्चर काढणारे , भाजीवाले, रिक्षावाले इत्यादी. झोमॅटो / स्वीगी ची डिलिव्हरी करणारे वैगेरे लोकही येतील यात.

२.असं वाळीत टाकणं अजिबात अयोग्य नाही अशी बहुतांश उर्वरित लोकांची धारणा असेल. ती अधिक सहज आणि समाजमान्य होईल. हे लोण अगदी गावखेडी आणि तळागाळापर्यंत पोचेल. वेगळीकरण (otherization)पक्कं होईल.

३.भारतात करोना साथीसाठी मुसलमान समाज सर्वात जास्त जबाबदार आहे / होता हे आता जवळजवळ माध्यमांनी जनमानसात पक्कं करुन टाकलंय. त्यासाठी त्यांनी सतत अपराधभाव बाळगून वागलं पाहिजे अशी नवीन अपेक्षा निर्माण होईल. मुसलमानांना दहशतवादाशी जोडून पाहिलं जाई ते आता महामारी, आजार आणि अनारोग्याशीही जोडून पाहिलं जाईल.

४.दबावामुळे स्वतः मुसलमानच असा अपराधभाव घेऊन वावरताना दिसतील, तबलिग म्हणजे सगळे मुसलमान एकसमयावच्छेदेकरून नाहीत अशी स्पष्टीकरणं देतील.

५.करोना साथीनंतर NRC, 'मुसलमानांसाठीच असलेलं लोकसंख्यानियंत्रण' असे काही कायदे नव्याने वा आणखी तीव्र /कडक रूपात व्हावेत अशी मागणी होईल आणि सरकारही तसं मनावर घेईल. CAA आणि NRC ला विरोध हि साक्षात देशद्रोहाला समकक्ष कृती ठरेल.

६.एखाद्या ठिकाणी दिल्लीत झाल्या तशा दंगलीही उसळू शकतात. त्यात पोलीस प्रशासन, माध्यमं बघ्याची भूमिका घेऊ शकतात.

७.इतर लोकांच्या मानाने मुसलमान अधिक संख्येने आणि तीव्रतेने गरीब आणि बेरोजगार होतील. संघर्ष वाढेल.

८. 'मुस्लिम हे देशाला खतरा आहेत' ह्यास मुख्य आधार बनवून भाजप २०२४ ची लोकसभा निवडणूक लढवेल. मोदी परत पंतप्रधान होतील.

अजंड्यावर असलेल लोकसंख्या नियंत्रण/ नियमन विधेयक संसदेत मंजुर होईल. जे अगोदरच व्हायला हव होत.

गेल्या दहा पंधरा वर्षात जी मॉल* संस्कृती उभी राहिली त्या मॉल्स पैकी मोजके मॉल्स वगळता बहुतेक मॉलना आधीच घरघर लागलेली होती. ठाण्यातील दोन तीन मॉल्स सोडता मॉल्स मधील फूटफॉल उतरणीला लागलेला होता. मॉलमधील वर्दळ मुख्यत्वे त्यातील किराणा मालाची दुकाने (बिग बझार/स्टार बझार वगैरे) आणि मल्टिप्लेक्स सिनेमागृहे यांमुळे होता. त्याखेरीज मॉल मध्ये असलेल्या बाकी "लक्झरी सेगमेंटची दुकाने" (शॉपर्स स्टॉप इतर प्रीमियम कपड्यांची, सौंदर्य प्रसाधनांची दुकाने, ब्राण्डेड स्पोर्ट्स गुड्स, डिझायनर साड्या वगैरे) यथातथाच चालत होती. त्यांना अधिक फटका बसेल. त्यांना बसलेल्या फटाक्याचा मॉलच्या एकूण गणितावर परिणाम होईल.
कदाचित मॉल संस्कृती लयाला जाईल.

प्रीमियम उपहारगृहांचा सेगमेंटही मार खाईल- मार खाईल म्हणजे त्यांना पूर्वीप्रमाणेअत्युच्चभ्रू ग्राहकांवरच अवलंबावे लागेल.

मल्टिप्लेक्स मधील पॉपकॉर्नच्या बादल्यांचा आकार कमी होईल का ते सांगू शकत नाही.

*अनेक ठिकाणी डीमार्ट किंवा बिग बझार यासारखी सुपरस्टोअर्स असतात. तिथे इतर कोणतीही दुकाने नसतात. अशांना मी मॉल म्हणात नाहीये.

१. स्थानिक लहान व्यवसायांनाच(उदा. किराणावाले, भाजीविक्रेते, फळविक्रेते वगैरे) अचानक बऱ्यापैकी ग्राहकांचं एक्स्पोजर मिळतंय आणि ते चांगला माल घरपोच/सोसायटीपोच देत आहेत. यातली बरीचशी ग्राहकमंडळी वैयक्तिक सेवा + घरपोच डिलिव्हरी आणि कोरोनाची न गेलेली भीती यामुळे या लहान विक्रेत्यांसोबत व्यवहार चालू ठेवू शकतात. मी राहतो तिथे आधीच अशा चर्चा सुरु झाल्या आहेत, विशेषत: अत्यंत व्यस्त नोकरदार मंडळी आणि ज्येष्ठ नागरिक.
२. हॉटेल्स/खाद्यपदार्थ विक्रेत्यांना (टपऱ्या, लहान जॉईंट्स) अधिकाधिक घरपोच सेवा द्यावी लागेल. मेसवालं पब्लिक कदचित डब्यावर शिफ्ट होईल.

आणखीन आठवतील तसे प्रतिसाद एडिट करीन. कृबूमान.

करोना च्या महासाथीनंतर स्वयंपाक करु शकणार्‍या उपवर/ उपवधूस जास्त बाजारभाव मिळू शकतो. लॉकडाऊनच्या काळात हाताखाली गडी / बाई नाही, पैसा आहे पण नवरा बायको दोघांना स्वयंपाक येत नाही, रोज बाहेर खाण्याची सवय असणार्‍या बिचार्‍यांचे फारच हाल झाले असणार.

ऑफीसेसमधून बायोमॅट्रिक हजेरी मशीन्स ((हाताचे ठसे नोंदविणारी) जाऊन चेहरा वाचक (फेस रिडर) मशीनचा उपयोग वाढेल. शरीराचे तापमान मोजणार्‍या मापकांच्या विक्रीत वाढ होईल.

ही साथ कमी होईल,नष्ट होईल की फोफवेल ह्या काहीच निश्चित विधान करणे धाडसाचे आहे.
जगात ज्या प्रमाणात रोज संख्या वाढत आहे त्याचा आकडा छाती दडपून टाकणारा आहे.
अजून प्रसार रोखण्याचे कोणतेच प्रभावी अस्त्र माणसाकडे नाही .
सर्वांना घरात बसवून सुद्धा प्रसार बिलकुल थांबलेला नाही.
सरकारी यंत्रणा जास्त दिवस अशीच स्थिती राहिली तर टिकाव धरू शकणार नाही.
अन्न ,वस्त्र निवारा,पाणी ह्या basik गरजा भागण्यासाठी पैसा कसा निर्माण होणार,गरजेच्या वस्तू कशा निर्माण होणार.
साठवलेल्या साधनं संपत्ती मधून जास्तीत जास्त पाच सहा महिने कसेबसे निघतील .
त्या नंतर सर्वच व्यवस्था कोलमडल्या जातील.
पोलिस यंत्रणा तरी किती दिवस टिकाव धरेल.
ऊर्जा क्षेत्र,पोलिस यंत्रणा,लष्कर हे सर्व तर माणसं च आहेत .
ती काही कवच कुंडल घेवून आलेली नाहीत.
रोगाचा प्रसार वाढत गेला तर सर्वांना कवेत घेईल .
फक्त ऊर्जा क्षेत्र बंद पडलं आणि वी ज निर्मिती जरी थांबली तरी हाहाकार majel.
आणि हे घडणार नाही असे छाती ठोक पने आत्ता कोणीच सांगू शकत नाही.
प्लेग किंवा तत्सम साथी नी पहिला जगात हाहाकार माजविला आहे.
त्या वेळी लोकसंख्या कामी होती आणि गरजा पण कमी होत्या म्हणून निभावून निघाले.
आता लोकसंख्या प्रचंड आहे आणि गरजा पण प्रचंड आहेत.
आणि ज्या वैद्धकिय ज्ञान वर आपण पूर्ण अवलंबून आहे आणि अशा धरून बसलो आहे ते स्वतःच गोंधळून गेलेले आहे.

ब्रेक्झिटप्रमाणे इतर काही देशान्मध्ये युरोपियन उनियनमधुन बाहेर पडण्याच्या चळवळी पुन्हा डोके वर काढतील

विमानवाहतुकीवरचे परिणाम वगैरे माहित नाही. मी ज्याम नीचतम पातळीवरचं मांडायचा एक प्रयत्न करतो बघा.

1. सरासरी स्वच्छतेचं भान जऽरासं वाढेल. रस्त्यावरचे ठेले, गलथान हॉटेलं, प्रसाधनगृहे इ. मध्ये जरा जास्त स्वच्छता येईल, लोक ते असण्याची कटाक्षाने मागणी करतील. ज्यांना हे परवडणारं नाही, ते अस्तंगत होतील.
1. प्रसाधनगृहांच्या अस्वच्छतेमागे आजूबाजूला जमलेले झोपडीवासीय हेच मुख्य कारण असल्यामुळे त्यांच्यावर गदा येईल.
2. थुंकणे, नाक शिंकरणे इ. बद्दलच्या शिक्षा कडक होतील.
3. कदाचित (हे म्हणजे फ्यांटसीच, पण) रेल्वे स्थानकं, बस डेपो, चित्रपटगृहे इ. मध्ये गुटखा/पान चघळत जाणाऱ्यांवर सरळ बंदी येईल.
2. एकूणातच स्वच्छतेबाबत जरासं समाजभान का काय ते येईल. हे मी साधारण शहरी भागाचा लसावि असलेल्या लोकांबद्दल बोलतोय आणि बाकीचे विदा उपगट ह्यातून रद्द समजावेत. गावांकडे, खेड्यांत, आदिवासी पाड्यांवर कितपत ह्या सगळ्याची अपेक्षा करावी हे माहीत नाही, बहुतेक अप्रस्तुतच आहे.
3. पाण्याचा बेसुमार वापर होईल. अतिशुचितेचा पगडा जो आहे, त्यामुळे लोक हात फक्त धुवायचे सोडून अंघोळीच करू लागतील. प्लास्टिक पिशव्या, नाणी इ. बाहेरून आणलेल्या गोष्टी धुणे वगैरे प्रकारही सुरू होतील. संदर्भ. गेल्या वर्षी राक्षसी पाऊस झाल्यामुळे हे चित्र इतकंतरी भयावह नाही, अन्यथा परिस्थिती अतिशय दारूण असती.
4. अन्नधान्य, साबण, नेहमीच्या वस्तू साठवणे, साठवण्याइतपत प्रमाण विकत घेणे हे वाढीस लागेल. एकूणातच साठेबाजीला चालना मिळेल. ह्याचे परिणाम वगैरे माहित नाहीत. वर म्हटल्याप्रमाणे नीचतम पातळी.
5. सगळ्यात वाईट म्हणजे देवधर्म, अध्यात्म आणि बाकी आचरटपणाला बेस्सुमार ऊत येईल.