संपादकीय

दर वर्षी दिवाळी आली की 'हल्लीच्या दिवाळी अंकांत काही दम नाही. श्रीपु मौजेत होते तेव्हाची मौज म्हणजे…' प्रकारचे उसासे येऊ लागतात. तसंच 'मी एकही दिवाळी अंक वाचत नाही' अश्या फुशारक्याही येतात. ज्यांचं लिखाण दिवाळी अंकांत आलेलं असतं ते आपल्या लिखाणाची प्रसिद्धी करतात. काहींच्या तर 'या वर्षी माझं लिखाण कुठे कुठे वाचाल? तर इथे इथे.' अश्या याद्याच प्रसिद्ध होतात. कुणी निंदा किंवा वंदा, दिवाळी अंक जिथेतिथे दिसू लागतातच. जाहिरातीत दिलीप प्रभावळकर की मोहन आगाशे असे काही किरकोळ फरक तेवढे होत राहतात.  

याशिवाय दिवाळी अंकांचं एक अर्थकारणही असतं. अनेक लेखकांना वर्षातलं सर्वाधिक मानधन दिवाळीत मिळतं. अनेक दिवाळी अंक काढणाऱ्यांची (आणि ते विकणाऱ्यांची) सर्वात जास्त कमाईही दिवाळी अंकांमुळे होते. अर्थात, हा आकडा काही कोटींमध्ये वगैरे नसतो, कारण शेवटीं आम्हीं…  

तर या सगळ्यात 'ऐसी अक्षरे' कुठे बसतो? २०१२पासून हा दिवाळी अंक निघतो. तोही ऑनलाईन आणि विनामूल्य. म्हणजे लेखकांना दिल्या जाणाऱ्या मानधनाव्यतिरिक्त अर्थकारण इथे नाही. अंकातली काही नावं तुम्हाला इतर दिवाळी अंकांतही दिसतील, तर काही वेगळी नावंही दिसतील. दर वर्षी काही तरी हटके देण्याचा आमचा प्रयत्न असतो. या वर्षी इतिहास संशोधक प्रा. सुमीत गुहा यांनी महाराष्ट्राविषयीच्या दस्तावेजांमधून एक जुनी गोष्ट आपल्यासमोर आणली आहे. गावगाड्यात खरं तर जिला फारसं स्थान नाही अशा एका स्त्रीचा न्यायासाठीचा लढा त्यात दिसेल. 'ऐसी'शी सुरुवातीपासून जोडल्या गेलेल्या इतिहास संशोधक प्राची देशपांडे (रोचना) यांनी महाराष्ट्र आणि त्याचे शेजारी यांच्यात झालेल्या बहुभाषिक आदानप्रदानाचा एक दरवाजा किलकिला करून भाषावार प्रांतरचनेच्या पलीकडे 'प्रदेश' असा विचार करता येईल का, असा प्रश्न उपस्थित केला आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी भारताच्या जगाशी असलेल्या व्यापाराद्वारे सांस्कृतिक, भाषिक आणि धार्मिक देवाणघेवाण कशी झाली ते एका बुद्धमूर्तीच्या माध्यमातून इतिहास संशोधक शैलेन भांडारे यांनी उलगडून दाखवलं आहे. महाराष्ट्राच्या किंवा भारताच्या इतिहासात ज्यांना रस आहे आणि त्याविषयीची तीच ती नेहमीची दळणं टाळून वेगळं काही ज्यांना वाचायचं आहे त्यांना हा बौद्धिक फराळ आवडावा. मराठी अभिजात झाल्यामुळे उल्हसित होऊन उत्सव करण्यापेक्षा मराठी चश्म्यातून जगाविषयीचं ज्ञान निर्माण होण्यासाठी काय काय व्हायला हवं, याविषयीचं भाषाशास्त्रज्ञ चिन्मय धारूरकर यांचं चिंतनही कोणत्याही भाषाप्रेमी व्यक्तीला सुरस वाटावं.

वेगवेगळ्या प्रकारचं ज्ञान मराठीत आणावं याच हेतूनं आम्ही या वर्षी एक विज्ञान-तंत्रज्ञान विभागही अंकात समाविष्ट केला आहे. औषध शरीरात नेमक्या ठिकाणी पोचून अपेक्षित परिणाम कसा साधतं, खनिज प्रकल्पासाठी कोणकोणत्या गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतात, खाद्यतेल कोणतं वापरायचं ते कसं ठरवावं, आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग झालेलं मोबाईल तंत्रज्ञान कसं उत्क्रांत झालं, असे ह्या विभागातले विषय पाहिले तर त्याची व्याप्ती लक्षात यावी. बाजारातल्या खूपविक्या पुस्तकांपेक्षा यात विषयाची खोलीही अधिक जाणवेल अशी आशा आहे.

दिवाळी अंकानं निव्वळ बोजड प्रबोधन न करता रंजनही करावं ह्या हेतूनं अंकातला ललित विभाग सजवला आहे. यात हृषीकेश गुप्ते, प्रसाद कुमठेकर यांसारख्या नावाजलेल्या समकालीन लेखकांचं साहित्य वाचायला मिळेल, तसंच अरुण खोपकरांचे लाडके प्राणीही भेटतील. ज्यांना अभिजातता खुणावते त्यांच्यासाठी जॉन स्टाईनबेकची योजना आहे, आणि रंजकतेच्या चाहत्यांसाठी भारतीय बाजाच्या फ्रेडरिक फॉरसाइथचीही. इतरही बरंच काही वाचायला आहे. प्रत्येक वाचकाला आपल्या आवडीचं काही तरी मिळो हीच आमची नेहमी इच्छा असते. अंकाला दर वर्षी जो उदंड प्रतिसाद मिळतो आणि वर्षं सरली तरी जुन्या अंकांतल्या लेखांना जे नवे वाचक मिळत राहतात त्यावरून तरी ही कामनापूर्ती होत राहताना दिसते. वर म्हटल्याप्रमाणे आम्हाला यात आर्थिक लाभ काहीही नसला तरी दर वर्षी दिवाळी अंकासाठी काम करायला मजा मात्र येते. किंबहुना, अंकाच्या निर्मितीत सहभागी असलेले सर्व जण त्यासाठीच एकत्र येतात. ही मजा वाचकांसोबत वाटून घ्यावी म्हणून हा खटाटोप.