जयपूर साहित्य संमेलनात आशिष नंदी यांचे खळबळजनक विधान?

शीर्षक आवडलं! ;-)
आता ते बदललं तर या प्रतिसादाचं काय करावं बरं?
प्रस्ताव अधिक नीटस मांडता येणार नाही का? 'भ्रष्टाचारात समता आणण्याचे सामर्थ्य असते' या विधानातील ही कोणती समता त्यांना अभिप्रेत आहे? मला वाटते की, त्यात उपरोध आहे. शिवाय, आशीष नंदी नेमके काय म्हणाले याचे व्हीडीओ आंतरजालावर असतीलच की कुठं तरी. असल्यास तेही देता येतील येथे. संदर्भचौकट पुरेशी मिळेल. हिंदूतील बातमी वाचली. त्यात 'मोस्ट' हा शब्द जेथे आहे, त्या स्थळाविषयीच मुळात काही गडबड आहे, असे नंदी यांचे म्हणणे आहे, असेही जालावरच विविध बातम्या पाहिल्या की दिसते. एकूण, जालीय आधार पूर्ण घेऊनच हा प्रस्ताव मांडला जावा, असं वाटतं.
तज्ज्ञ अधिक बोलतीलच.

असे वाद जेव्हा होतात तेव्हा बोलणार्‍या किंवा लिहिणार्‍याने खरोखरी काय विधान केले आहे हे पाहिले तर पुढील चर्चा कमी पसरट होण्याची शक्यता असते. नंदी ह्यांचे विधान मी यूट्यूब वर येथे पाहिले आणि उतरवून घेतले. ५८ सेकंद चालणारे हे विधान असे आहे:

...how shall I put it... almost vulgar statement on my part. It is a threat that most of the corrupt come from the OBCs and the Scheduled Castes and now increasingly Scheduled Tribes and as long as (unclear) the Indian Republic will survive(?), I want to, I want (unclear) I give one example. One of the states with the least amount of corruption is the State of West Bengal (unclear) the city (?) and I want to propose to you and to draw your attention to the fact that in the last hundred years nobody from the OBCs, the Backward Classes and the Scheduled Castes and the Scheduled Tribes have come anywhere near power in West Bengal. It is an absolutely clean state...>

हे बोलणे चालू असताच आशुतोष ह्या व्यासपीठावरील दुसर्‍या चर्चकाने बोलणे नंदींचे बोलणे तोडून आपले निषेधाचे बोलणे सुरू केले. (हे अर्थात आपल्या चर्चांच्या परंपरांना धरूनच आहे. मध्ये बसलेल्या बुटालिया बाई काय करीत होत्या? आशुतोषना गप्प बसवून नंदींना पुढे अधिक स्पष्टीकरण द्यायला त्यांनी सांगायला हवे होते.)

नंदींच्या ह्या अशा तुटलेल्या बोलण्याचा मला काहीच सुसंगत अर्थ लावता येत नाही. पश्चिम बंगाल हे भारतातील सर्वात कमी भ्रष्टाचार असलेले राज्य खरोखरीच आहे काय? ते तसे असे मानल्यास तेथे सत्तेवर कोणी SC/ST न आल्यामुळे त्याला हा स्वच्छ दर्जा मिळाला का ते स्वच्छ राज्य असल्याने कोणा SC/ST ला सता काबीज करता आली नाही? कारण कोणते आणि परिणाम कोणता?

अर्थात वाहिन्यांच्या breathless आणि 'आकाश कोसळायच्या बेतात आहे' अशा आविर्भावाच्या टिप्पण्यांमूळे पडद्यावर चेहरा दाखवून तारस्वरात बोलण्याची संधि आता पुष्कळांना मिळेल. नंदी आपला पाय तोंडात घातलाच आहे. तो तेथून बाहेर काढण्याचा ते आटोकाट आणि केविलवाणा प्रयत्न करीत राहतील. त्यांच्यावर एखादी केसहि दाखल होईल आणि काही वर्षे ती चिघळत राहील आणि एक दिवशी विसरूनहि जाईल. आकाश कोसळायची पुढची वेळ येईपर्यंत हे चालत राहील. नंतर आकाश नव्याने कोसळू पाहील आणि आपण Here we go around the mulberry bush असे गाणे म्हणत राहू असे वाटते.

मध्यमवर्गीय लोकं तर कसल्याही नैतिक तडजोडीसुद्धा करत नाहीत. भ्रष्टाचार फारच लांब राहिला. ;-)

वरचा व्हीडीओ पाहिला. आशुतोष यांना 'व्हल्गर' आणि/किंवा 'बिझार' विधानासंदर्भात चर्चा करण्याऐवजी स्वतःचं म्हणणं मांडण्यातच रस आहे असं वाटलं. चर्चेच्या आरोग्याच्या दृष्टीने दुसरा काय म्हणतो आहे ते न ऐकता स्वतःचंच म्हणणं पुढे रेटणं ठीक वाटत नाही.

आशिष नंदी यांनी स्वतः अन्य एका पत्रकाराला दिलेलं उत्तर इथे. (व्हीडीओच्या दुव्यानुसार हा व्हीडीओ त्यांच्या उत्तरानेच सुरू होतो.)
'द हिंदू'मधली जी बातमी आहे त्यातही हे स्पष्टीकरण आहेच. स्वतः नंदी यांनी म्हटल्याप्रमाणे, श्रीमंत आणि सॉफिस्टीकेटेड (मराठी?) लोकांसाठी भ्रष्टाचार हा रोजचा खेळ झालेला आहे. दलित, गरीब आणि अन्य लोकांनाही भारतातल्या राजकीय पद्धतीचा फायदा उठवू बघत आहेत ही भारताच्या भविष्याच्या दृष्टीने आशादायक गोष्ट आहे. या व्हीडीओतलं नंदी यांचं शेवटचं वाक्य मला फार आवडलं, "...जे ऐकायला तयार आहेत त्यांच्याशीच बोलण्यात मला रस आहे."

एवढ्यातेवढ्यानं भावना दुखावून घ्यायला अधीर झालेल्या आणि त्यातून टीआरपी किंवा राजकीय फायदा उठवायला आतुर असलेल्यांविषयी काय बोलणार? बाकी नंदी यांच्या विधानामागची गुंतागुंत समजावून सांगणारे हे दोन लेख नक्की वाचा अशी शिफारस करेन.

१. 'हिंदू'मधला हर्ष सेठी यांचा लेख
२. 'फर्स्ट पोस्ट'वरचा शिव विश्वनाथन यांचा लेख

नंदी यांना जे अभिप्रेत होते याचे स्पष्टीकरण देणारे लेख वाचले

that most of the corrupt come from the OBCs and the Scheduled Castes and now increasingly Scheduled Tribes

हे विधान कोणत्याही कंटेक्स्टमधून पाहिले तरी ओबीसी आणि मागासवर्गींयांसाठी सरळसरळ निंदाव्यंजकच आहे. या वाक्याच्या रचनेमुळे उच्चवर्णीयांच्या तुलनेतत दलित आणि इमाव हे अधिक भ्रष्टाचारी आहेत असे सूचित होते. भ्रष्टाचार करणारा नेता हा राज्य करण्यास नालायक असतो अशी मनोभूमिका आजकाल तयार होत आहे. त्यामुळे दलित व इमाव हे एकदा 'अधिक भ्रष्टाचारी' असल्याचे म्हटले की आपोआपच सत्ता करण्यास योग्य कोण असा प्रश्न विचारला की उच्चवर्णीय नेता हे उत्तर देता येते.

दलित व इमाव हे उच्चवर्णीयांइतक्याच निधड्या छातीने भ्रष्टाचार करु लागले आहेत हा त्यांच्या सबलीकरणाचा पुरावा आहे असे अभिप्रेत असल्यास त्यांनी तसेच म्हणायचे होते.

आशिष नंदीच्या पाठराखणीसाठी "इच्यारवंत" ज्या पद्धतीने सरसावले ते पाहता सर्वांच्याच निष्ठांचे ध्रुवीकरण झालेले आहे याची खात्री पटली. राजकारण्यांवर तुटून पडणारे लोक नंदीच्या चुकीच्या विधानामागची पार्श्वभूमी समजावून घेण्याचा आग्रह करताना पाहून करमणूक तर झालीच, शिवाय खेदही वाटला. डौन विथ विचारजंत्स्!!

'पुणे ५२'वरच्या चर्चेच्या संदर्भात आणि आता पुन्हा नंदींच्या विधानाच्या संदर्भात मला असं लक्षात आलं की भ्रष्टाचाराकडे सारखं एकध्रुवीय नजरेतून पाहिलं जातंय. भ्रष्टाचार म्हणजे काहीतरी वाईट, जे आपण (सुशिक्षित, मध्यमवर्गीय आणि तरीही तथाकथित सर्वसामान्य) करत नाही आणि फक्त राजकारणी, नोकरशहा वगैरे लोकच करतात, असं काहीतरी चालू आहे. म्हणजे मग नंदींच्या विधानामागची गुंतागुंत लक्षात येणं कठीणच आहे. 'आताआतापर्यंत समाजातले सवर्णच सामाजिक-राजकीय-आर्थिक उतरंडींत वरचढ होते. त्यामुळे भ्रष्ट होण्याची संधी त्यांनाच मिळत असे. ह्याउलट आता समाजाच्या सर्व स्तरांतून भ्रष्ट लोक दिसताहेत. हे एक प्रकारचं लोकशाहीकरण आहे. भ्रष्ट होण्याच्या संधी मिळणं हे तुमचं सामाजिक-राजकीय-आर्थिक उतरंडींत वरचढ होण्याचं एक लक्षण मानता येईल. परंपरेनं निम्न समजल्या जाणाऱ्या जातींत हे होताना दिसतंय, म्हणून भारतीय प्रजासत्ताकावर माझा विश्वास आहे.' असा मुद्दा जातीयतावादी आहे का?

जाताजाता : आजच्या 'लोकसत्ता'तलं संपादकीय

मला कळलं त्यानुसार बंगाल हे त्यांचा मुद्दा स्पष्ट करण्यासाठी दिलेलं उदाहरण होतं. '(तिथे) डाव्यांची सत्ता जाऊन ममतांची सत्ता आली तरीही विशिष्ट (सवर्ण) वर्गच सत्तेचा मलिदा चाखतो आहे. त्यामुळे भ्रष्टाचाराच्या आरोपांत निम्नजातीय दिसण्यातून जी समता दिसून येते ती तिथे दिसत नाही. इतकंच नव्हे, तर तिथे फारसा भ्रष्टाचारच दिसत नाही - कारण उच्चवर्णीय हुशारीनं भ्रष्टाचार करतात; त्यामुळे ते आरोपांत अडकत नाहीत' असा तो मुद्दा आहे. 'बंगाल स्वच्छ आहे' हे म्हणण्यात उपरोध आहे. आजच्या जमान्यात कोणतंही सरकार 'स्वच्छ' आहे असं म्हणण्यात जो उपरोध आहे, तोच हा उपरोध आहे.

>>आपली विधाने सरळसरळ मांडायला तरी काय जातं म्हणतो मी?

राम बापट, गो.पु. अशा अनेकांबद्दल ऐकल्यामुळे हे आक्षेप चांगलेच परिचयाचे आहेत. मुळात समाजातल्या गुंतागुंतीला समजून घेण्याविषयी (आणि पर्यायानं समाजाविषयी) आस्था असेल, तर त्याबद्दलची गुंतागुंतीची विधानं समजून घेण्यासाठी गरज पडली तर बुद्धिजीवींनी तरी आपली थोडी बुद्धी का खर्च करू नये, असं याविषयी उलट म्हणता येईलच. आणि ती खर्च करायची नसली, तर मग सोपी विधानं करून विशेष काहीच न म्हणणारे पुष्कळ लोक आंतरजालावरच सापडतील; त्यातून सोप्या विधानांची भूक भागावी. असो. ज्यांना नंदी यांच्या समाजशास्त्रीय अभ्यासाविषयी माहिती आहे त्यांना नंदी यांच्या विधानांचा अर्थ समजून घ्यायला कष्ट पडले नाहीत असं दिसतं. काल 'आयबीएन लोकमत'वर प्रकाश बाळ आणि योगेंद्र यादव दोघांचंही म्हणणं ऐकलं त्यावरून हे मत बळकट झालं.

चर्चा वाचतो आहे.

आपल्या सगळ्यांचा अटेन्शन स्पॅन एखाद्या "साऊंड बाईट"पुरताच - आणि तोदेखील पुरतं बोलूही न देता , ऐकलेल्या अर्धवट बाईट पुरताच - मर्यादित झाला आहे काय, अशी शंका आली. कुणाचंही एका मिनिटापेक्षा कमी लांबीचं बोलणं ऐका, त्याला अर्धवटच थांबवा , त्याच्यावर हल्ला करा , किंवा त्याच्या बोलण्यातलं एखादं वाक्य बाहेर काढा आणि धुरळा उडवा. सोप्पं दिसतं आहे सगळं. गेल्या एका वर्षांत घडलेल्या या प्रकारच्या घटनांच्या मालिकेकडे पाहता हे स्पष्ट व्हावं.

माझ्यामते चर्चा-परिसंवाद-मुलाखत-भाषण करण्या आधी वक्त्यांनी एक डिस्क्लेमर द्यायची गरज आहे : "येत्या काही मिनिटांमधली मी व्यक्त करत असलेली मते ही संदर्भाशिवाय , पूर्ण बोलणं न ऐकता, सोयीस्कर अर्थ लावून घेणार्‍या, निव्वळ वाद निर्माण करणार्‍या घटकांना मी सादर समर्पित करतो आहे. कळावे लोभ असावा."

अवांतर वाटेल असा प्रतिसाद देउ इच्छितो. खरे तर टायपायचाही कंटाळा आलाय. पण....
.
हा किस्सा
एकदा काय झालं;united nations का कुठल्या तरी संस्थेनं जगातील विविध भागांत एकाच प्रश्नाबाबत काही विचारणा केली. पण त्यास आलेले प्रतिसाद हे चक्रावून टाकणारे होते. प्रश्न अगदि साधा होता:-
Please give your honest opinion about shortage of food in rest of the world.
ह्या प्रश्नावर भारताकडून गेलेला प्रतिप्रश्नः-
बाकीचं ठीकय हो,पण what is "honest"?
.
चीनकडून गेलेला प्रतिप्रश्नः-
what is "opinion"?
.
काही प्रगत पश्चिम युरोपीय देशांकडून आलेला प्रतिप्रश्न :-
बाकीचं ठीकय हो,पण what is shortage?
.
काही दरिद्री आफ्रिकन देशांकडून आलेला प्रतिप्रश्नः-
बाकीचं ठीकय हो,पण what is food?
.
अमेरिकेकडून आलेला प्रतिप्रश्नः-
बाकीचं ठीकय हो,पण what is "rest of the world"?
.
We "hear" a lot, very few of us "listen".
those who listen are often habitual of selective listening.
.
.
.
किस्सा दुसरा:-
वाचिक अभिनय शिकताना अभिनयाच्या तालमीत्/प्रशालेत नेहमी दिले जाणारे उदाहरण:-
एकाच वाक्याचे वेगवेगळ्या ठिकाणी गॅप, पॉझ देउन किंवा एखाद्या विशिष्ट शब्दावर जोर देउन पाsssr वेगळे अर्थ होउ शकतात.
उदाहरण :-
सम्जा तुमच्या समोर रंगमंचावर दोन पात्रे बोलत आहेत. किंवा रंगमंचच काय ; कुठेही दोन व्यक्तींत संवाद सुरु आहे. आणि त्यातील एकजण पुढील वाक्य बोलत आहे. ठळक शब्दावर जोर देउन पहा; वेगळे अर्थ लागतील.
I didn't say you have stolen my pen.
I didn't say you have stolen my pen.
I didn't say you have stolen my pen.
I didn't say you have stolen my pen.
I didn't say you have stolen my pen.
I didn't say you have stolen my pen.
.
.
तर मी काय म्हणत होतो; हां आठवलं.....
.
.
.
चालु द्यात.

ज्यांना ह्या विधानांमागच्या संदर्भचौकटीत रस आहे त्यांच्यासाठी इंडियन एक्स्प्रेसमध्ये आज त्या चर्चेचं शब्दांकन आलेलं आहे...
http://www.indianexpress.com/news/our-corruption-doesnt-look-that-corru…

ऐसीवरच्या तज्ञांनी दखल घेतली म्हणजे ह्या विधानात नक्कीच काहितरी 'खळबळजनक' असणार हे नक्की.

बाकी साहित्य संमेलन = परीसंवाद = भ्रष्टाचार ही युती काही लक्षात आली नाही.

'चांगली प्रगती चाललीये हं देशाची ! पूर्वी फक्त धनाढ्य बलवानच बलात्कार करु शकायचे (भारतमातेवर) आता सर्वसामान्य जनताही करु शकते.'
कसं वाटतं हे वाक्य ? मूळ वाक्य वाचून असेच काहीसे मनांत आले.

>>मला आश्चर्य, आणि खंत याबद्दल वाटते, की हे सगळे असूनही, भाषेचे, पोलिटिकल डिस्कोर्सचे, मीडिया आणि लोकतंत्राचे इतके मार्मिक अभ्यासक असलेले नंदी, जयपूर फेस्टिवल सारख्या तमाशात, असंख्य कॅमेरांसमोर असे लूझ विधान केल्यावर त्या विरुद्ध उठलेल्या वादाबद्दल आश्चर्य कसे व्यक्त करतात? अनेकांनी अग्रलेखांतून, ब्लॉगपोस्टीतून समजावून सांगितले आहे की बाबांनो, ते असेच बोलतात, असेच लिहीतात, घरातल्या बैठकीत गप्पा व्हाव्यात तसेच बाहेर लिहायची-बोलायची त्यांची श्टाइलच आहे. पण ही शैली या कल्पनेवर बेतली आहे, की वाचणारे आपल्याच वर्तुळातले ओळखीचे असतील, आपल्याशी एकमत असतील, आणि आपल्या म्हणण्यामागच्या उपरोधक विचाराला बरोबर हेरतील. म्हणजे एका लाइक-माइंडेड वर्तुळाला, बैठकीला ध्यानात ठेवून, अशी विधानं केली जातात. त्याबाहेर जग असले, आणि ते आपल्या अभ्यासाचा विषय असले तरी ते आपल्या चर्चेत सहभागी होऊ शकेल, आणि ते ही अनपेक्षित रित्या, याचा विचारच होत नाही.

इथे दुसरी बाजूही लक्षात घ्यायला हवी. नंदी हे आपल्याकडचे 'पब्लिक इंटेलेक्चुअल' म्हणता येतील. तुम्ही म्हणता तसा अनेकांचा ह्या त्यांच्या मताशी आणि एकंदर शैलीशी पूर्वपरिचय आहे (एकमत नसेलही; उदाहरणार्थ, योगेंद्र यादवांनी आपला मतभेद स्पष्ट केला आहे). मग नंदींनी हे गृहित धरून का बोलू नये? 'त्यां'नीच बदलावं; 'आम्ही' मात्र असेच राहणार हा आग्रह नंदींच्या श्रोत्यांना तरी शोभतो का? उद्या कुणी असं म्हणू लागलं की 'किशोरी आमोणकर काय गातात ते काही समजत नाही बुवा. त्यांनी जरा सोपं गावं.' तर त्यांनी सोपं गावं का?

>>अ‍ॅकॅडेमिक लेखन आजकाल खूपच आयरॉनिक, सेल्फ-रेफरेंशियल झालं आहे, खासकरून इंग्रजीतले (हाहा!). ज्या अभ्यासकांना बाहेरच्या जगाशी काहीच संपर्क साधायचा नाही त्यांचं ठीक आहे, पण नंदींचा राजकीय आणि लिखाणाचा प्रवास या प्रवृत्तीशी लढा देणारा आहे. असे असूनही मला वाटतं की जातवाचक भाषा किंवा उदाहरण इतके लूझली वापरून, त्याचा बोध वा त्याला प्रतिक्रिया सीमित वर्तुळाबाहेर किती वेगळ्या पद्धतीने येऊ शकतात या बद्दल त्यांनी फारसा विचारच केला नाही.

मला नंदींसारखे वक्ते सामाजिक आरोग्यासाठी आवश्यक वाटतात. नाहीतर सोपं पण आशयहीन बोलत राहणारे पुष्कळ लोक रोज टीव्हीवर ऐकावे लागतातच की. आणि वर त्यांच्या अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याला पाठिंबासुद्धा द्यायला लागतो! किती कुचंबणा होते! :-)

नुकत्याच आलेल्या बातमीनुसार सर्वोच्च न्यायालयानं पोलिसांना आदेश दिला आहे की नंदींना अटक करू नये; पण त्याच वेळी नंदींनाही समज दिली आहे की इतरांच्या भावना आपल्या विधानांमुळे दुखावणार नाहीत यासाठी विशेष काळजी घ्या.

>>आपले अत्यंत गुंतागुंतीचे विचार याच विविध श्रोतावर्गाला लक्षात घेऊन अधिक क्रियेटिव्हली मांडायला आव्हान आहे.

हा मुद्दा मान्य केला जाऊ शकतो. पण परिसंवादात त्यांना पुढे बोलूच दिलं गेलं नाही हेदेखील खरं आहे. त्यांना मुद्दा समजावून सांगण्याची संधीच मिळाली नाही हे खेदाचं नाही का?

चांगली चरचा.

>>मी खुद्द दलित चळवळीतून नंदींवर झालेल्या टीकांच्या संदर्भात मी बोलतेय.

>>चळवळीतून आलेली टीका-चर्चा रोचक आहे, बहुतेक उच्चजातीय असलेल्या आपल्या अ‍ॅकॅडेमिक चर्चेवर पुनःविचार करवणारी आहे, आणि माझे इथले प्रतिसाद त्याच संदर्भातले आहेत.

दलित चळवळीतून आलेल्या रोचक टीके-चर्चेची काही उदाहरणं देऊ शकाल का?

'न्यू यॉर्कर' ह्या सुप्रसिद्ध नियतकालिकात नंदींविषयी आलेला हा लेख नंदी प्रकरण आणि एकंदर भारतातलं अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य यांचा वेध घेतो.

अमेरिकेतलं, छोट्या प्रमाणातलं आणि अतिशय मर्यादित, पण प्रत्यक्ष अनुभवलेलं प्रकरण.
'Centre for inquiry' या नावाखाली जमणार्‍या लोकांमधे एकाला Judgemental Austin map या नावाखाली प्रसिद्ध झालेल्या नकाशाचाही राग आलेला होता. अन्य लोकांना या नकाशाबद्दल काय वाटतं हे वेगळं सांगण्याची आवश्यकता नसावी.
http://austinist.com/2012/06/08/judgmental_austin_map.php