विचित्र वीणा

रसग्रहण आवडलं. बोरकरांच्याच एका कवितेतली 'ओळखीचेसे अनोळखी कुणी नकळत अंतर मंतरणारे, भेटावे मज वळणावरती' ही ओळ आठवावी तशी ही सुरेख चित्रदर्शी कविता आहे. कडेवर गवत वागवणारी म्हातारी भिंत हे चेतनागुणोक्ती अलंकाराचं उदाहरण आणि कातळासारख्या गोठून स्तब्ध राहिलेल्या म्हशी हे त्याच्या अगदी विरूद्ध उपायोजन एकाच कवितेत बेमालूमपणे येऊन जातं. पडदा पडल्यानंतरही मनात वाजत राहणारी वीणा वर्डस्वर्थच्या डॅफोडिल्सची (They flash upon that inward eye) आठवण करून देणारी.

कवितांचा आणि आमचा ३६ चा आकडा आहे, पण हे रसग्रहण आवडले.

रसग्रहण आवडलं. मला ही कविता लहानपणापासून खूप आवडते. आईकडून बोरकरांचं खूप कौतुक नेहमीच ऐकत आलो ती बर्‍याचदा त्यांच्या कविता म्हणून दाखवायची आम्हाला. आम्ही दरवर्षी उन्हाळ्याच्या सुटीत मामाच्या मुलांच्या गोव्याच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या मराठीच्या पुस्तकांतल्या कविता/धडे मोठ्या आवडीने वाचायचे. तेव्हा एकदा त्यांच्या मराठीच्या पुस्तकात ही कविता वाचली होती. मला खूप आवडली. मी वहीत लिहून घेतली. पण ती कळायला बरीच वर्षे लागली. या नादमय, मोहकशा शब्दांची जादू अशी काही झाली होती की त्या नादाच्या धुंदीत त्या शब्दांमागे काय अर्थ दडलेला आहे याचा विचार कधी करावासाच वाटला नाही.

कॉलेजात असताना एकदा असाच गावातल्या देवळावर जाऊन बसलो होतो. अचानक देवळाशेजारी असलेल्या निर्मळ तळ्यावरून बगळ्यांचा एक थवा उडत गेला आणि तेव्हा नेमकी ही कविता आठवली. मला अजून नीट आठवतं कारण "आरस्पानी पाण्यावरती तरत्या बगळ्यांची प्रतिबिंबे" कशी दिसतात आणि 'अंबरात फुललेली बगळ्यांची माळ' या दोन्ही गोष्टी मी तेव्हा अनुभवल्या होत्या. दिवसभर या दोन्ही कविता डोक्यात घुमत राहिल्या. 'बगळ्यांची माळ' तेव्हा व्यवस्थित अनुभवू शकलो नाही कारण प्रेम वगैरे गोष्टी तेव्हा केवळ पुस्तकांत आणि चित्रपटांत वाचल्या/पाहिल्या होत्या तेवढ्याच. पण विचित्रवीणेची एकेक ओळ त्या दोन दिवसांत अनुभवली. पानांवरला तृप्तीचा वर्ख, कुंकुमटिंबं, सटीन कांती सारंच! संध्याकाळला "पूर्वेला राऊळ इंद्राचे.." या सुंदर ओळीत चंद्राचे उगवणे दडलेले आहे कळले तेव्हा बोरकरांना तिथल्या तिथं आपसूकच दंडवत घातला गेला.

कदाचित गोव्यातल्या त्या निसर्गातच बोरकरांची कविता वाढली असल्याने ओळन् ओळ तिथं नेमकेपणाने अनुभवता येते! म्हणजे कुठंही यावीच इतक्या चित्रदर्शी आहेतच त्यांच्या कविता पण गोमंतकात ओळखीची खूण पटते!

माझ्या मनात जपून ठेवलेल्या कवितेचे इतक्या नेटक्या शब्दांत केलेले सुंदर रसग्रहण वाचून तू म्हणतोस तसा अंतरातले इतरांनाही पटल्याचा-वाटल्याचा आनंद मलाही गवसला. एक जेवणाची पार्टी हुंडी म्हणून लागू तुला. कुठेही कधीही वटवू शकतोस! :)

थंडाव्याच्या कारंजीशी कुठे गर्द बांबूची बेटे

तारांमधला पतंग कोठे भिडू लागला गगन मंडला

वर्ख तृप्तीचा पानोपानी बघून झाले ओले-ओले

पण चित्रांची विचित्र वीणा अजून करिते दिडदा दिडदा

कुणी पाहिली किंवा ऐकली आहे का खरंच ती विचित्र वीणा???
ते खरंच वाद्य आहे बरं का एक!

राजा केळकर म्युझियम आहे पुण्यात एक. तिथे जाऊन बघा. तिथे विचित्रवीणा आहे. कुठे सापडला नेटावर विचित्रवीणेचा आवाज तर नक्की ऐकवीन!
नेटावर विचित्रवीणा असा आयडी भेटलाय मला कधी काळी त्या काकू खरंच वाजवीत असत ते वाद्य.. पण त्याला बरीच वर्षं झालीत अन तेंव्हा डायलअप असे.. अन रेकॉर्डींग करण्याची अक्कल नव्हती..

रसग्रहण आवडल, कविता तर आवडतीच आहे.

अतिशय आवडत्या चित्रदर्शी कवितेतली चित्रं खुलवून दाखवणारं रसग्रहण.

शेवटच्या कडव्याने कवितेला एक वेगळीच पातळी प्राप्त होते. मग ती नुसती मनोरम चित्रांविषयी रहात नाही. आयुष्याच्या प्रवासातले मनात कोरून राहिलेले अनुभव तो प्रवास संपत आला, ती चित्रं दिसणं थांबलं तरी मनात झंकारत रहातात असं सांगते.

बोरकर, मर्ढेकर आणि बालकवी यांच्या कवितांचं शब्दात रसग्रहण करणे अत्यंत अवघड आहे. त्यांच्या कवितांमधले अतिशय साधे पण तरीही नादमय, लडिवाळ पण चित्रदर्शी शब्द इतके छान असताना त्यावर आपल्या शब्दांची मलमपट्टी बर्‍याचदा खूप कोरडी, कृत्रिम वाटते. असे असतानाही हे रसग्रहण खूप छान वाटले. उगाच आधीच चित्रदर्शी असलेल्या ओळींचा अर्थ सांगणे किंवा समासालंकाराची चिरफाड करणे वगैरे गोष्टी साफ टाळल्याने लेखातून खरोखरीच रसग्रहण झाले.
छान लेख.

मुंबईला चाललोय, गर्दी भेटणार आहे अशी कल्पना का करावी वाटली हे मात्र कळले नाही. सिलीगुडी/दार्जिलिंगसुद्धा चालले असते. :)

आजच घरी येताना बाणस्तारीच्या पुलावरून दूरवर एक गायीम्हशींचा कळप पाहिला, आणि मनात 'उंचवट्यावर म्हशी गोठल्या' ही ओळ अचानकच लखलखून गेली. आता हा लेख उघडला आणि बाकीबाबचं दर्शन! धन्यवाद रे!

बोरकर न वाचल्याची खंत अधिक बोचरी झाली.
कुणी तरी समग्र बोरकर द्या रे...

रसग्रहण छान झालेले आहे. कवितेतील निसगचित्र श्रावणातले आहे काय? म्हणजे कधीकधी काळे ढग दिसतात, थोडासा पाऊस पडल्यामुळे निसर्ग भिजलेला असतो, पण कधीकधी तेजस्वी सूर्यही दिसतो. (किंवा असे आहे काय, की सूर्याचे कवच म्हणजे ढगांचे आच्छादन? मग पावसाळ्यातील कुठलाही काळ असू शकतो.)

काही शब्दांचा अर्थ समजावून सांगितला तर मला हवा आहे :
१. दुधावर ("दुधावर आली शेते")

२. कारंजीशी ("थंडाव्याच्या कारंजीशी") कोकणी पद्धतीने "कारंजी-शी=कारंजी-जशी" प्रत्ययाचा "कारंजी-जणू" असा अर्थ घेतला तर मला अन्वय लागतो. गर्द बांबूची बेटे थंडाव्याच्या कारंजासारखी आहेत. (उंच बांबू कारंजांतील पाण्याच्या झोतासारखे दिसतात.) परंतु बहुतेक मराठी वाचकांना "कारंजी-शी=कारंजी-जशी" प्रत्ययाचा "कारंजी-जणू" असा अर्थ लागतो का? बोरकरांना मराठी वाचकांसाठी तो अर्थ अभिप्रेत होता काय?

३. सुखासवे ("म्हातारी थरथर कापे सुखासवे होउनी अनावर") याचा अर्थ "सुखाची आसवे/अश्रू" असा आहे काय?

- - -
*>मग त्या ओळींच्या नजाकतीबद्दल बोलायला शब्दच थोटे पडतात.
या ओळीत सदस्य विसोबा खेचर आठवले. अशी वाक्ये जवळजवळ नेहमीच रसग्रहण कमजोर करतात. कुठल्याही कलाकृतीचे वर्णन हे त्या कलाकृतीच्या अनुभवापेक्षा वेगळे असते. रसग्रहणाच्या वाचकाला तशी अपेक्षाही नसते, आणि लेखकाची तशी महत्त्वाकांक्षाही नसते. *

ही कविता जुन्या मराठीच्या अभ्यासक्रमात होती. मोठ्या भावंडांचे ऐकून आम्हीही लहानपणी ती पाठ केली होती आणि चालीत म्हणण्याचा आनंद काही औरच असायचा. या कवितेतील काही शब्द तेव्हा पुरते कळले नव्हते. सटीन कांती म्हणजे नक्की कशी? दिडदा दिडदा म्हणजे काय? असे प्रश्न पडत. (आमचे एक सर गमतीने 'अरे दिडदा दिडदा म्हणजे तीनदा कारण दीड + दीड = ३, असा विनोद करायचे.) तर या दिडदा दिडदाचे कोडे मोठेपणी मी सतार शिकायला गेलो तेव्हा उकलले. सतार वाजवताना बोटात जी नखी घालतात तिने तारेवर पुढे-मागे असा आघात केला जातो तो संगीतलेखनाच्या भाषेत 'दिड' असा नोंदवला जातो. एका बाजूचा अर्धा स्ट्रोक 'दा' तो अलंकार साधारण असा पाठ करावा लागे. (आता माझ्या अचूक लक्षात नाही कारण संगीतसाधना नशिबात नव्हती. तस्मात चू. भू. दे. घे.)

दा दिड दिड दा
दा दिड दिड दा
दा दा दिड दिड
दिड दिड दा दा
दिड दिड दाड दाड दा
दिड दिड दाड दाड दा
दिड दिड दाड दाड दा

सतार, वीणा, सरोद अशी तंतुवाद्ये नखीने वाजवतात तेथे हीच 'दिड, दा, दिडाड, दाड' अशी भाषा असते.
त्यावेळी बाकीबाबांची ही ओळ मनात रुंजी घालत असे
'पण चित्रांची विचित्रवीणा अजुनी करते दिडदा दिडदा'

छान रसग्रहण व चर्चा.
कवितेतला गर्भीत अर्थ काही निराळाच असावा असा कयास आहे.

आवडले. प्रतिसाद देखील उत्कृष्ट. बोरकरांच्या कवितेतले आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे शब्दाशब्दातली नादमयता. कसबी व्हायोलिन वादकाने गज तारेवर अलगद फिरवून स्वरांबरोबर शब्दही निर्माण करावेत तसे काहीतरी. तेही या कवितेत जाणवले. या कवितेतल्या नादमयतेच्या अनुभवाने तर मी अवाक झालो. ती कसबाच्या पलीकडे गेलेली कलात्मकता व्यक्त करायला माझ्या शब्दांचे हातोडे नक्कीच तोकडे पडतील.

प्रतिसाद द्यावासा वाटला म्हणून आत्ताच सदस्यत्व घेतले.

एका सुरेख कवितेची नव्याने ओळख करून दिलीत, धन्यवाद.

हा धागा निसटला होता..

बोरकर, मर्ढेकर, बापट वगैरे नावं आपुलकीची वाटणारी इतर मंडळी बघून आनंद झाला..

'सटीनकांती' - सॅटीन च्या तुकतुकीत कांतीची उपमा सुचून पुन्हा त्याचा संधी वापरणारे बोरकर म्हणजे....

शाळेमधे असताना ही कविता वाचायला गोड लागत असे पण प्रश्नोत्तरे व रसग्रहणाच्या भानगडींमुळे शत्रुपक्षात जात असे. आज या सरळ सोप्या रसग्रहणामुळे मित्रपक्षात आली आहे..
विचित्रवीणा अन साधी वीणा यात फरक दिसतो. हे वाद्य कालबाह्य झाले असावे. बाकी हल्ली इलेक्ट्रॉनिक युगामुळे सगळीच वाद्ये हळुहळू कालबाह्य होऊ लागली आहेत.

शाळेमधे असताना ही कविता वाचायला गोड लागत असे पण प्रश्नोत्तरे व रसग्रहणाच्या भानगडींमुळे शत्रुपक्षात जात असे. आज या सरळ सोप्या रसग्रहणामुळे मित्रपक्षात आली आहे..>>>>

असेच म्हणतो. बाकी बाकीबाबांची प्रत्येक कविता मनसोक्त आनंद देवुन जाते हे मात्र पक्के. धन्यवाद ऋषिकेशजी :)

परत वाचली व फार आवडली. नंदन यांचा प्रतिसाद देखील माहीतीपूर्ण आहे. वर काढते आहे.
___
ऋषीकेश गेलेत कुठे :( खरं तर काल त्यांचेच लेखन वाचत होते किती विविध विषयांवर सकस लेखन केले आहे.
___
सटीन म्हणजे सॅटीन का?
अजुन एक अस्त-रवीची "कवच-कुंडले" - अप्रतिम उपमा.

सुंदर रसग्रहण
व एकाहुन एक सुरेख प्रतिसाद
फार आवडले.