फ्लेक्स - एक उदयोन्मुख सशक्त बहुजातविधा (भाग १)

(सर्वप्रथम, वाचकांनी नोंद घ्यावी की वरील लेख भाग १ म्हणून लिहिलेला आहे, पण याचा अर्थ असा नाही की भाग २ येईलच. कारण तत्वतः एकच भाग असलेली लेखमालादेखील असू शकते.)

आजचा आपला आसमंत कसा आहे, तर तो गदारोळाचा आहे असं ऐसीअक्षरेच्या संपादकांनीच कुठेशीक लिहून ठेवले आहेे. त्या वाक्यानंतर लेखात मध्ये बरेच काहीसं अगम्य (कोण रे तो म्हणतोय 'आता लक्षात आलं गदारोळ म्हणजे काय ते'? त्यांना अरुणजोशींचे प्रतिसाद वाचायला द्या पाहू.) लिहून झाल्यावर ते म्हणतात, की या गदारोळावर तुमच्यासाठी उत्तर तुम्ही शोधायचे आहे. आणि त्यात जे काय सापडेल...

तो तुम्ही शोधलेला खजिना असेल, म्हणून तो तुमच्यासाठी खरा असेल. असा तुमचा खजिना तुम्हांला सापडो ही 'ऐसी अक्षरे'तर्फे सदिच्छा.

ऐसीच्या दिवाळी अंकाबद्दल माहित नाही, पण गेले काही दिवस ऐसीवर आम्हाला गदारोळच आढळून आला. त्यामुळे आम्ही आमचे लक्ष इतस्तत: वळवले असता अल्लाउद्दीनच्या गुहेप्रमाणे मोठ्ठा खजिना सापडला. ('न'वी बाजू यांना - अहो, आम्हांस माहित आहे, की ती गुहा अलिबाबाची होती आणि अल्लाउद्दीनकडे जादूचा दिवा होता. मात्र तुमचे हात कळफलकाकडे जाण्यास उद्युक्त करणे एवढाच हेतू होता. तो सफळ झाला. इतरही कोणाचे जर हात शिवशिवले असतील तर तुमच्यातही एक 'न'वा अंश आहे हे लक्षात घ्या) आणि त्यास खजिना म्हणण्याचे कारण असे की ते एक मौल्यवान रत्न किंवा एखाददुसरा दागिना नसून ते एक महाप्रचंड भांडार आहे. म्हणून त्यास विधा (पक्षी: विधा उर्फ genre) असे म्हणणे आम्ही पसंद करतो. तर आम्हांस अशी एक उदयोन्मुख विधा सापडली आहे, ती म्हणजे फ्लेक्स. होय होय फ्लेक्स.

कितीही टाळले तरी दररोज जागोजाग दृष्टोत्पत्तीस पडणाऱ्या या अमंगळ, बटबटीत चित्र-शब्दतुकड्यांना कोणी कलाप्रकार म्हणू धजतो हे पाहून कलासमीक्षकांच्या झुंडीच्या झुंडी आमच्यावर तुटून पडतील याची आम्हांस खात्री आहे. (त्यातले किमान निम्मे तरी 'आपल्याला हा साक्षात्कार आधी का झाला नाही!' असा जळफळाट करणारे असतील याचीही आम्हांस तितकीच खात्री आहे.) पण आम्हांस असे क्रांतीकारी विचार करण्याची व त्यापायी तमाम उच्चभ्रूंचा विरोध पत्करण्याची सवय आहे. (कारण हे लोक भुवया डब्बल उंच करून नाक उडवण्यापलिकडे काही करत नाहीत. खळ्ळ फट्याक वगैरे तर नाहीच नाही.) हेलनचे नृत्य पाहूनही आम्हाला अर्थसंपृक्त रूपकवस्त्रांची एक नव्हे दोन अनावरणे करण्याची इच्छा होते. पण अशा प्रकारे वरवर बाजारू वाटणाऱ्या कलाकृतींमध्ये किती गहन अर्थ दडलेला असतो हे सांगायला गेले की उच्चभ्रू कलासमीक्षक खवळतात. (तीच दोन कारणे, एक म्हणजे आपल्या सवत्यासुभ्यावर कोणीतरी सांगितलेला अधिकार आवडत नाही, आणि दुसरे म्हणजे 'आपल्याला हा साक्षात्कार आधी का झाला नाही!' असा जळफळाट) असो.

एका विशिष्ट फ्लेक्सवर (फ्लेक्सचे एकवचन फ्लेक होत नाही.) नजर केंद्रित करण्याऐवजी या लेखात एका नवीन विधेची ओळख करून देण्याचा प्रयत्न आहे हे सांगितलेच आहे. फ्लेक्सची सोपी व्याख्या म्हणजे एका कोणाचे तरी कशाबद्दलतरी अभिनंदन करणारा किंवा त्यांना वावा म्हणणारा भर चौकात लावलेला रंगीबेरंगी बोर्ड. कालांतराने व्याख्येतल्या 'भर चौकात' ची अट थोडी ढिली होत गेली - एक म्हणजे फ्लेक्स वाढले तसे चौक कमी पडायला लागले. चौक संपल्यावर लोकांनी वेगवेगळ्या भिंती व्यापल्या. आणि खऱ्या दगडमातीच्या भिंती संपल्या तशा फेसबुकावरच्या भिंतींवर त्यांनी जागा घेतली. झकरबर्गच्या कृपेने अजून तरी ती जागा कमी पडलेली नाही. फ्लेक्सची व्यवच्छेदक लक्षणं उकलून सांगायची झाली तर,

- अभिनंदनीय व्यक्तीचा मोठासा फोटो आणि अभिनंदकांच्या फोटोंची वा नावांची मोठी गर्दी असते.
- अगदी थोडक्यात पण भारदस्त शब्दांत अभिनंदनीय व्यक्तीचे कशाबद्दल अभिनंदन केलेले आहे याचे वर्णन असते.
- त्याच्या आसपास उत्तेजनार्थ टिप्पणी असतात, यांसाठी बऱ्याच वेळा स्वतंत्र चित्रे वापरली जातात.

फ्लेक्स या कलाविष्काराची मुळे अनेकविध परिसरांत पसरलेली आहेत. त्यात प्रथम जाणवते ती म्हणजे दृश्य आणि दृश्येतर कला यांची सांगड (अमुक यांनी दिलेल्या या विषयावर 'फ्लेक्स चालतील' असे स्पष्ट लिहिले असते तर त्यांना खचितच अधिक प्रतिसाद मिळाला असता. पण ते एक असो.) चित्रे, छायाचित्रे, आधुनिक कारटुने, शब्द, काव्य आणि राजकीय घोषणा यांच्या संगमातून हा आविष्कार घडतो. यामध्ये येणाऱ्या संदेशांना व त्यांच्या व्युत्पत्तीला राजकीय, सामाजिक, भाषिक आणि वैद्यकीय पदर आहेत. (एखादी कला शहाण्णवकुळी आहे हे सिद्ध करायचे असेल तर असे पदर तपासणे महत्त्वाचे असते.) हे पदर प्राप्त होतात ते वेगवेगळ्या संदर्भात झालेल्या घोषणांमधून 'देवीचा रोगी कळवा, हजार रुपये मिळवा', 'पाणी गाळा नारू टाळा','गप्पी मासे पाळा हिवताप टाळा' 'ताई माई अक्का, विचार करा पक्का, हातावर मारा शिक्का' यासारख्या अनेक घोषणांनी सत्तर ते शून्यची दशके दुमदुमून गेली होती. या त्रोटक पण अत्यंत परिणामकारक लघुघोषणा सामाजिक मानसात घुमल्या, रुजल्या, फोफावल्या. त्यांपासून तयार झालेल्या नवीन बीजांचीच जणू उधळण होऊन सर्व फ्लेक्सवर, एखाद्या दुर्लक्षित लॉनमध्ये जागोजाग तण उगवावेत त्याप्रमाणे वाक्यं उगवलेली दिसतात. 'पुढं हो मर्दा, हाण जर्दा' किंवा 'बघतोस काय रागानं, कॅमेरा घेतलाय वाघानं' अशा वाक्यांतून या सर्वाची गंगोत्री कुठे आहे हेे लक्षात येतं.

फ्लेक्सचे दुसरे व्यवच्छेदक लक्षण म्हणजे त्यात वापरलेली अस्सल भारतीय रंगसंगती. खरेतर रंगसंगती हा शब्द फारच सपक झाला, त्यासाठी पॅलेट हाच शब्द समीक्षकमान्य आहे. तर या पॅलेटमधून पिवळा, झगझगीत निळा, लाल, केशरी, निऑन जांभळा, निऑन हिरवा अशा रंगांची त्यांत मुक्तहस्ताने उधळण केलेली दिसून येते. रांगोळ्यांच्या रंगांचे ढिगारे एकाशेजारी एक मांडून ठेवल्यावर अस्सल भारतीय नजरेला जो एक अस्सल भारतीय अनुभव येतो त्याचे तादात्मीकरण फ्लेक्स बोर्डांवर दिसून येते.

तिसरे लक्षण (दरवेळी व्यवच्छेदक, व्यवच्छेदक कुठे म्हणत राहायचं?) म्हणजे शहरी भाषेपासून फारकत घेऊन वापरलेली गावरान रांगडी भाषा. पन्नास वर्षांपूर्वी साडेतीन टक्क्यांचे राज्य असल्याने जो तुपकट लोणकढी वास येत होता तो जाऊन त्याऐवजी बोलाईच्या मटणाचा, खमंग रश्श्याचा तिखटजाळ झणका नाकात भरतो. भाषाच नव्हे, तर त्यामागची भावना ही रासवट आहे. स्वतःला वाघ, बेरड, मर्द म्हणणारी आहे. कट्यार काळजात घुसली या नाटकात खान साहेब राजगायकाच्या वाड्यात राहायला आल्यावर 'मवाळ हळवे सूर जाऊद्यात, आज येथूनि दूर' असे म्हणतात. नेमके असेच विधान बहुजनसमाज आज फ्लेक्स या कलाप्रकाराद्वारे करत आहे.

श्री. शं. का. मोत्यावाणी यांनी या विषयावर अधिकारवाणीने लिहिलेेले आहे. ते अर्थातच सर्वच विषयांवर प्रचंड अधिकारवाणीने लिहितात. मग तो आइन्स्टाइचा सापेक्षतावाद असो ('सापेक्ष याचा खरा अर्थ म्हणजे व्यक्तिनिरपेक्ष परिप्रेक्ष्य') की कांटचं तत्त्वज्ञान असो ('कांटची भूमिका इतकी नकारात्मक का होती हे त्याच्या नावावरूनच समजून घेता येते'). ते म्हणतात की 'फ्लेक्स कलाप्रकाराची मुळे राजकारणाच्या आणि आत्मप्रसिद्धीच्या चिखलात बरबटलेली आहेत. सत्तर-ऐशीच्या दशकात मोठ्या नेत्यांतेच पन्नास साठ फुटी कटाउट्स असत... उदारीकरणाची सूज चढल्यानंतर प्रत्येकालाच प्रसिद्धीची हाव चढली. रस्तोरस्ती फ्लेक्स बोकाळले. या लोकप्रियतेचं लोकशाहीकरण असे म्हणता येईल खरे, पण अभिजात कलाप्रकारांना कवटाळून राहणारे स्वयंघोषित उच्चभ्रू याला सवंगीकरण म्हणून नाके मुरडणे अधिक पसंत करतात.'

मोत्यावाणींचे इतर विचार पटत नसले तरी हे म्हणणे मान्य करावे लागते. (आमचा पाठिंबा मिळतो आहे हे वाचून कदाचित तेच आपले मत बदलतील की काय अशी भीती वाटते.) कुठचाही कलाप्रकार एखाद्या देवीला वाहिलेल्या यल्लम्मेसारखा असतो. तिचा जन्म अपघाताने होतो, पण त्यामागे आसक्ती नसते असे म्हणता येत नाही. तिची वाढ अशीच कशीतरी होते, कोणातरी वैयक्तिक हौसेपोटी. वयात आल्यावर तिला राजाश्रय मिळतो. आणि मग काही काळाने तिला पुरेसा जनाश्रय मिळाला की राजाश्रयाची गरज सुटते. मग जनतेच्या प्रेमामुळे कलेसाठी कला म्हणून सुखाने नांदते. फेसबुकाच्या आणि आंतरजालाच्या कृपेने फ्लेक्स हा कलाप्रकार राजाश्रय सोडून जनतेच्या प्रबळ अनुनयावर खंबीरपणे उभा राहिला आहे. आज ना उद्या उच्चभ्रू कलासमीक्षेला या बहुजातविधेची दखल घ्यावीच लागेल.

(क्रमशः? अं... कदाचित.)