आपल्या सर्वोच्च अस्मिता काय आहेत?
अस्मितांचे स्वरुप ही एक किचकट बाब आहे. माणसाला अस्मिता का असते? अगदी अनस्मित लोकही जगात असतात का? अस्मिता कशा उत्पन्न होतात? त्या तशाच राहतात कि जीवनप्रवाहात कमी अधिक सौम्य होत राहतात? कशाने? एखाद्याच्या अस्मितेचा त्याच्या प्रत्यक्ष जीवनावर काय परिणाम होतो? माणूस अस्मितेवर घाला घातल्याने का चिडतो? अस्मिता जपण्यासाठी माणसे कोणत्या पातळीला जाऊ शकतात? केवळ माणसांना अस्मिता आहेत म्हणून जगात काय काय चांगले आहे? काय काय वाईट आहे? कोणालाच कोणतीच अस्मिता नसती तर? अस्मिता या (देवाधर्मासारख्या) लोकप्रसिद्ध संकल्पनांच्याच असतात का? म्हणजे पिवळ्या रंगाला मूळ रंग न म्हटल्याने कोणाची अस्मिता आहत होत असेल काय? काय अस्मिता नि काय सामान्य प्रेम, आत्मियता, आदर असा भेद कसा करायचा? हे सारे प्रश्न क्लिष्ट आहेत. उत्तर वाटलं तर द्या.
पण तुम्हाला काय वाटते ते तुम्ही सांगू शकताच. तुम्हाला जनास्मिता संकुचित वाटतात का? नाहीतर का नाही? तुमच्या कोणकोणत्या अस्मिता आहेत नि का आहेत? त्या देखिल संकुचित आहेत असे प्रामाणिकपणे मान्य कराल का?
माझ्या अस्मिता खालिल प्रमाणे -
माझे छोटेखानी जग (हे लिहायची गरज नसावी), भारतीय ग्रामीण जीवनपद्धती (सर्वोच्च), माझा प्रांत (मराठवाडा), पारंपारिक ईश्वरप्रणित व धर्मप्रणित कौटुंबिक व सामाजिक जीवनाची संकल्पना, मानवी तंत्रज्ञानाची प्रगती.
जशा माझ्या काही अस्मिता आहेत, तसाच काही अस्मितांबद्दल माझ्या मनात बर्‍यापैकी हिनभावना आहे. हिन नाही म्हटले तरी राग तरी आहेच आहे. त्या अशा -
नागरभाव, जगातल्या सरासरी माणसाची आधुनिक जीवनशैली (सर्वोच्च), मानवी व्यवहारांच्या पूर्ततेसाठी स्थापलेली अपयशी अर्थव्यवस्था, नैतिकतेशी नि मूल्यांशी फारकत असलेली न्यायव्यवस्था, मूर्खपणाचा कहर असलेली राज्यव्यवस्था, बेसूत्र, अपूर्ण नि संभ्रम माजवणारे विज्ञान, आधुनिक सरासरी जीवनविषयक दृष्टीकोन.
कोणत्या अस्मितांना आपला दृढ विरोध, हिनभाव, द्वेष, इ इ आहे?
जबरदस्त प्रश्न आहेत. अजो,
जबरदस्त प्रश्न आहेत. अजो, धन्यवाद. सुचेल/वाटेल तसं लिहीन.
तशाच राहतात कि जीवनप्रवाहात कमी अधिक सौम्य होत राहतात? कशाने?
एखाद्या गोष्टीचं ज्ञान+अनुभव हे त्याबद्दल असलेल्या अस्मितेशी inversely proportional आहे असा माझा (स्वतःबद्दलचा) अनुभव आहे.
माझा देश, प्रांत, शहर, पेठ, गल्ली, धर्म, जात, उपजात, भाषा, प्रोफेशन अशा अनेक अस्मिता कमीजास्त प्रमाणात होत्या. किंबहुना त्या अस्मिता असायलाच पाहिजेत नायतर थू: तुझ्या जिंदगानीवर असा काहीसा माझ्यावर प्रभाव टाकणार्‍या व्यक्ती/संस्थांचा अभिनिवेश असे.
बर्‍याच अस्मिता कालांतराने (ज्ञान + अनुभव) या संयोगामुळे विझल्या. तो प्रवास असा काहीसा झाला -
ष्टेज१: अस्मिताच अस्मिता
ष्टेज२: जी गोष्ट माझ्याबाबत घडण्यात माझे काहीच परिश्रम नाहीत त्याबद्दल अस्मिता बाळगायचं कारणच नाही. (धर्म जातबीत अस्मितांचा अंत)
ष्टेज३: ज्या गोष्टीवर मी थेट प्रभाव टाकू शकत नाही, त्याबद्दल अस्मिता बाळगायचं कारणच नाही. (प्रोफेशन वगैरे अस्मितांचा अंत)
यापुढची ष्टेज बहुदा कोणतीच अस्मिता नसण्याची असावी, पण तिथपर्यंत पोचलो नाहीये अजून. तसं खरंच झालं तर बथ्थड स्थितप्रज्ञ गाढव होईन की काय अशी शक्यता वाटते.
एखाद्या गोष्टीचं ज्ञान+अनुभव
एखाद्या गोष्टीचं ज्ञान+अनुभव हे त्याबद्दल असलेल्या अस्मितेशी inversely proportional आहे असा माझा (स्वतःबद्दलचा) अनुभव आहे.
अस्मितांची संख्या, पैकी प्रत्येकीचे विधान, नि अस्मितेची तीव्रता हे तीन भिन्न अस्पेक्ट्स आहेत. ज्ञान नि अनुभव असेल, नि जगात काही ना काही शाश्वत, सत्य, सम्यक, सभ्य सुसंगती आहे अशी धारणा असेल तर मनुष्य अस्मिताहिन न होता 'योग्य अस्मिता धारी' होईल. अस्मिता असणे हेच एक कमीपणाचे लक्षण आहे अशी एक नवी आढ्यास्मिता* लोकांत पसरते आहे. आपण अप्रत्यक्षपणे अस्मिता ही संकुचितच असते असे उत्तर दिले आहे कि काय असे वाटले.
*नथिंग पर्सनल.
संकुचित नाही, पण exclusive
संकुचित नाही, पण exclusive असते असं काहीसं म्हणायचंय.
Exclusive म्हणजे ज्याबद्दल अस्मिता आहेत ती वगळता त्याच्या comparable गोष्टी कमी प्रतीच्या. उदा. आमची लिमयेवाडी भारी. म्हणजेच - पलिकडची शेडगेआळी आणि देशमुखवाडी बोगस. आमच्या खन्नाची मिसळ...वा वा... बेडेकर? ह्या! असं काहीसं. (तुम्ही यालाच संकुचित म्हणत असाल तर मंडळ दिलगीर आहे.)
अस्मिता असणे हेच एक कमीपणाचे लक्षण आहे असं मी म्हणालो नाही. तटस्थपणे एक temporal observation करायचा प्रयत्न होता.
योग्य अस्मिता वगैरे मला काही समजलं नाही.
मराठी भाषेचा चुकीचा वापर
मराठी भाषेचा चुकीचा वापर केल्यावर माझ्या अस्मितेला नाही, तरी मला मात्र दुखावल्यासारखं होतं. बोली भाषेला ना नाही, आधीच स्पष्ट करते. कुठल्याच बोलीप्रमाणे वा प्रमाणभाषेप्रमाणे नसलेले, 'भाषा म्हणजे फक्त संवाद साधल्याशी कारण' हे उत्तर ढालीसारखं वापरून केलेले चुकीचे भाषिक प्रयोग बघून माझं डोकं फिरतं.
या धाग्याच्या लेखनातही असे अनेक चुकीचे भाषिक प्रयोग आहेत. अस्मिता आवरताना नाकी दम आला!
मराठी भाषेचा चुकीचा वापर
मराठी भाषेचा चुकीचा वापर केल्यावर माझ्या अस्मितेला नाही, तरी मला मात्र दुखावल्यासारखं होतं.
१. मराठी भाषेचा चुकीचा वापर? जसे आपल्या पदाचा चुकीचा वापर?
२. माझ्या अस्मितेला दुखावल्यासारखं होत नाही, मला होतं मंजे काय? अस्मितेला काय वेगळा असा जीव/अहं असतो का? 'अस्मिता दुखावली जाणे' हा शब्दप्रयोग असा वापरतात का? कोट केलेल्या वाक्याला शब्दशः अर्थच नाही.
३. अस्मितांवरील चर्चेत तुम्हाला कोणत्या गोष्टीचं दु:ख होतं हे अवांतर सागायची काही गरज आहे का? अवांतराची किमान काय लिंक आहे हे तरी झेपेल अशा भाषेत सांगा.
कुठल्याच बोलीप्रमाणे वा प्रमाणभाषेप्रमाणे नसलेले, 'भाषा म्हणजे फक्त संवाद साधल्याशी कारण' हे उत्तर ढालीसारखं वापरून केलेले चुकीचे भाषिक प्रयोग बघून माझं डोकं फिरतं.
वरील वाक्यात कॉम्याच्या जागी आणि नको का? बाय द वे, "कुठल्याच बोलीप्रमाणे वा प्रमाणभाषेप्रमाणे नसलेले," हे विशेषण नक्की कोणत्या नामासाठी आहे हे फिगर आउट करता येते का?
या धाग्याच्या लेखनातही असे अनेक चुकीचे भाषिक प्रयोग आहेत. अस्मिता आवरताना नाकी दम आला!
नाकी दम? नाकात दम ना?
धाग्याच्या लेखनात कि धाग्यात?
अस्मिता आवरताना? अग्गागा? हा काय प्रकार असतो? अस्मिता असते वा नसते. ती काय तलवार आहे का आवरायला?
मतप्रदर्शन
मतप्रदर्शनालाही विरोध होत असेल, तर उत्तरादाखल पेट्रनायझिंग होणार.
१. चूक पद्धतीची भाषा वापरल्याने आपली अस्मिता दुखावली तर थेट आपल्यालाच दु:ख होते असे आपण म्हटले आहे. म्हणजे अगदी अस्मिता दुखावण्यापेक्षा तीव्र प्रकार चूक पद्धतीची भाषा आपल्याबाबत करते असे मला वाटले. ही झाली धाग्याच्या विषयावरची चर्चा.
२. त्यानंतर आपण धाग्यात भाषा इतकी चूक आहे कि डोके फिरले नि 'अस्मिता आवरावी लागली' अशी धाग्याची समीक्षा केलीत. अर्थातच आपल्या मतस्वातंत्र्याचा मत आदर आहे. ही भाषा माझ्याबद्दल तुच्छतापूर्ण/आढ्यतापूर्ण आहे हे ही आपण जाहिरपणे मान्य करताय.
३. या पार्श्वभूमीवर आपल्या प्रतिसादातील भाषेबद्दल (म्हणजे व्याकरण, वाक्प्रचार, इ) प्रश्न विचारणे चूक कसे? माझे बरेच प्रश्न चूक असू शकतात, अज्ञानमूलक असू शकतात, दुर्लक्षणीय, इ असू शकतात, पण ते विरोध दाखवणारे कसे?
४. मतप्रदर्शनाला विरोध मी केलेला नाही. मला तो हक्क नाही. You are reading more than what I wrote.
चांगला चर्चाप्रस्ताव. माझ्या
चांगला चर्चाप्रस्ताव.
माझ्या अस्मितांबाबतचं उत्तर मेघनासारखं आहे. कोणी चुकीचं लिहिलं की माझ्या डोक्यात जातं. यात काही विशिष्ट पॅटर्न्स माझे मलाच दिसतात
- सत्य परिस्थिती काय आहे याचा त्रयस्थपणे विचार न करता भावनाप्रधान रॅंटिंग केलेलं मला आवडत नाही.
- 'आजकाल' या शब्दाने वाक्य सुरू झाली की माझ्या डोक्यात एक रेड फ्लॅग तयार होतो.
वगैरे वगैरे... यावर खरं तर एखादा लेखच लिहिणं योग्य ठरेल.
सकाळी झोपेतून उठल्या उठल्या
सकाळी झोपेतून उठल्या उठल्या मी वरील प्रश्नाचे उत्तर दिले होते. आता विचार करुन उत्तर देते तर माझ्यात बरीच बरीच सहनशीलता आहे आणि याचे मूळ कारण हे आहे की "फक्त आणि फक्त" मॉलेस्टर्स, रेपिस्ट अन खूनी या प्रकारच्या लोकांबद्दल घृणा आहे. जरादेखील कोणी डोक्यात जाऊ लागले, संताप येऊ लागला की आपोआप त्या व्यक्तीची तुलना य वरील तीन प्रकारांशी होते अन मग ती व्यक्ती मला देवतुल्य वाटू लागते.
हे चांगले की वाईट माहीत नाही पण असे आहे.
__________
अर्थात लोक आवडण्याबद्दल - त्यागी अन कनवाळू व्यक्ती मला आवडतात. किंबहुना या २ मूल्यांना मी प्रधानक्रम देते.
____________
बाकी लै विचार करत नाही.पुणे-मुंवई-व्हरमाँट-विस्कॉन्सिन, सर्व देश-प्रदेश आवडतात, जिथे जाते त्या जागेच्या प्रेमात पडते. अपवाद - टेक्सास ;) टेक्सास अजिबात आवडले नाही. कदाचित अति उष्णतेमुळे प्रकृतीच्या तक्रारी उद्भवल्याने असेल.
_____________
सर्व धर्मातील विचार वाचायला अतिशय आवडते. पैकी "बौद्ध" व "शीख" धर्मातील विचार आवडले आहेत कारण कदाचित मायथॉलॉजिकल, फाफट्पसारा कमी अन मूळ मुद्द्याचे वाचले आहे.
____
अन सर्वात शेवटी निसर्ग अतिशय आवडतो.
>>माणसाला अस्मिता का
>>माणसाला अस्मिता का असते?
माणूस समाज करून राहणारा प्राणी आहे. (उत्क्रांती झिंदाबाद). एकट्याने राहण्यापेक्षा समाजात राहिले की जीवन सुखकर होते. तो समाज वेगवेगळ्या प्रसंगी माणसाला मदत करतो. अशा समाजाची सदस्यता कायम रहावी म्हणून आणि समाजाने आपल्या पाठीशी उभे रहावे म्हणून माणसाल समाजाचा सदस्य असल्याचे सातत्याने जाहीर करावे लागते. त्या समाजात होणार्‍या चुकांकडे काणाडोळा करावा लागतो. त्या समाजाचे सर्व काही चालवून घेणे म्हणजेच अस्मिता.
ही अस्मिता जातीपासून सुरू होऊन धर्म, देश खंड अशी प्रसंगानुरूप वाढते किंवा आक्रसते. जिथे जी अस्मिता काम देईल तिथे माणूस ती बाळगतो. आम्रिकेत भारतीय माणूस 'पाकड्याला'सुद्धा आपला समजतो. तर कुठल्याशा पेठेत कोकणस्थ आणि देशस्थाची अस्मिता एकमेकांवर आदळत असेल.
कामाच्या ठिकाणी अनेकदा गट निर्माण होतात. उदा एसएपी मध्ये काम करणार्‍यांचा गट. मग एसएपीवाल्यांची अस्मिता ओरॅकल वाल्यांना भिडते. किंवा मेक्यानिकलची अस्मिता इलेक्ट्रिकलला भिडते.
अतिरेकी अस्मितेचे उदाहरण म्हणजे नुकतेच झालेले शारापोवा प्रकरण.
पक्ष
माणूस समाज करून राहणारा प्राणी आहे. (उत्क्रांती झिंदाबाद). एकट्याने राहण्यापेक्षा समाजात राहिले की जीवन सुखकर होते. तो समाज वेगवेगळ्या प्रसंगी माणसाला मदत करतो. अशा समाजाची सदस्यता कायम रहावी म्हणून आणि समाजाने आपल्या पाठीशी उभे रहावे म्हणून माणसाल समाजाचा सदस्य असल्याचे सातत्याने जाहीर करावे लागते. त्या समाजात होणार्‍या चुकांकडे काणाडोळा करावा लागतो. त्या समाजाचे सर्व काही चालवून घेणे म्हणजेच अस्मिता.
वरील परिच्छेद, सर्वसमावेशक आहे. यातील 'समाज' या जागी 'राजकीय पक्ष' असे घालून बघा. सर्वच राजकीय पक्षांना , किंबहुना, त्यातील सदस्यांना चपखल लागू पडेल.
चंगळवादी अस्मिता
"चंगळवादी अस्मिता" असा नवा शब्द मला सुचतो. त्याला धक्का लागला तर त्रास होणारा, भावना दुखावणारा, गैरसोय होणारा वर्ग उदयाला आलेला आहे असं दिसतं. काही उदाहरणे.
१. "व्हॅलंटाईन डे" ला शिवसेनेने काही दुकाने फोडली आणि काही तरुण तरुणींना मारले. त्यापुढे व्हॅलंटाईन डे बंद.
२. रात्री अकरा नंतर लाऊडस्पीकर लावायला बंदी केली. अकरा नंतर नाचगाणे आणि गल्ली वर आपले साम्राज्य प्रस्थापित करता येत नाही.
३. कधीकधी "ड्राय डे" असतो. मद्य मिळत नाही.
४. सरकारने काही काळापुरते डान्स्बार बंद केल्याचा देखावा निर्माण केला. राजरोस डान्स बारला जाता येणे अशक्य झाले.
५. रायगड सिंहगड आदि ठिकाणी सार्वजनिक स्थळी, उघड्यावर मद्यप्राशनावर बंदी घालण्यात आलेली आहे. तेथे कधीकधी पोलीस येऊन पैसे मागतात. त्यांना तसे दिल्याखेरीज ऐतिहासिक वास्तूंवर उघड्यावर मद्यपान करता येत नाही.
६. रेव्ह पार्ट्यांमधल्या अंमली पदार्थांवर बंदी आलेली आहे. अंमली पदार्थांचे सेवन करता येत नाही. तसे करता यावे म्हणून कुठे फार्महाऊसवर ते केले तरी तेथे पोलीसांची धाड पडते.
जाणकारांनी अन्य अशा बाबी या सदराखाली येत असतील तर येथे नमूद कराव्यात.
परदेशात (= अमेरीकेत )एक नक्की
परदेशात (= अमेरीकेत ;))एक नक्की नीरीक्षण केलेले आहे - अनेकांची अस्मिता तरुण दिसण्यावर खूप अवलंबून असते. मग डोळ्यांभोवतीचे क्रो फीट लपविणे, केस रंगविणे, लठ्ठपणा कमी करणे आदि तंत्राचा अवलंब केला जातो.
___________________
वरील लेखात, अनस्मित ऐवजी "अस्मिताहीन" शब्द योग्य ठरेल का?
दृढ अस्मिता नाहीत
मला फारशा दृढ अस्मिता नाहीत. म्हणजे भाषा, धर्म, वगैरे अजीबातच नाहीत. एकरकमी स्वतःचा म्हणावा असा प्रांतही उरलेला नाही. जन्मभूमीची अस्मिता "केवळ तिथे जन्म झाला" ह्या कारणाने बाळगावी हे हास्यास्पद वाटतं.
काही छुप्या अस्मिता मात्र असाव्यात -(खरंच)
उदा.
चित्रपट अस्मिता - माझा आवडता चित्रपट एखाद्याला आवडला नसेल तर माझी holier than thau चित्रपट अस्मिता जागृत होते आणि त्या माणसाला माझ्या कळपात आणण्याचा प्रयत्न करते.
रांग अस्मिता- तिकिटाच्या रांगेत उभं राहिल्यावर माझ्या बाजूच्या रांगेतल्या माझ्या सोबतच्या व्यक्तीआधी मला तिकिट मिळालं नाही तर मला राग येतो. मग मी माझी रांग कशी जास्त deserving आहे, अशी काही बाष्कळ कारणं शोधतो.
माणसाला अस्मिता का असते?
माणसाला अस्मिता का असते? माणूस अस्मितेवर घाला घातल्याने का चिडतो? अस्मिता जपण्यासाठी माणसे कोणत्या पातळीला जाऊ शकतात? केवळ माणसांना अस्मिता आहेत म्हणून जगात काय काय चांगले आहे?
माणसांनाच काय त्या भावना बैलांना नाही अस्म म्हणणारे माझ्या अस्मितेला धक्का पोचवतात. त्यांना माझ्या कडून चार लाथा आणि त्यांच्या पोटात माझी शिंग.
पिवळ्या रंगाला मूळ रंग न म्हटल्याने कोणाची अस्मिता आहत होत असेल काय?
गायीचा दुध आणि तूप पिवळं असतं. त्याला पिवळा नाही म्हणलं तर माझी अस्मिता दुखव्ते. (कारण मी मराठी बैल अहे.)
या प्रश्नाचे उत्तर केवळ व्य.
या प्रश्नाचे उत्तर केवळ व्य. नि. मधेच देण्यात येईल.