Skip to main content

Digitization विषयक भारतातील अनास्था.

माहितगारमराठी ह्यांच्या ’उस्मानियाच्या ऑनलाईन डिजिटल ग्रंथालयात १४०० मराठी पुस्तके’ ह्या http://www.aisiakshare.com/node/3070 येथील धाग्यावरून पुढील लिखाणाचे कारण मला मिळाले. माहितगारमराठी ह्यांच्या लिखाणाचे उद्दिष्ट एक विकीपान निर्माण करणे हे असल्याने पुढील लिखाण आणि त्यावरील चर्चा तेथे अप्रस्तुत ठरेल म्हणून हा वेगळा धागा निर्माण करीत आहे. ह्याचे उद्दिष्ट digitization ची भारतातील दयनीय स्थिति ह्याला आनुषंगिक अशी चर्चा व्हावी हे आहे.

सुमारे दोन वर्षांपूर्वी http://mr.upakram.org/node/3450 असा धागा मी लिहिला होता आणि त्यामध्ये DLI च्या ढिसाळ कारभाराबद्दल आणि तेथे उपलब्ध माहितीच्या अंदाधुंदीबद्दल बरेच काही सोदाहरण लिहिले होते. त्याखालील चर्चेत सर्व प्रतिसाद ह्याला अनुमोदन देणारेच होते.

OUDL DLI हून काकणभर सरस आहे कारण तेथे पीडीएफ फ़ाइल उतरवून घेण्यास मिळते. DLI वाल्यांनी आपल्या संस्थळाच्या वापरात अनेक अडथळे घालून ठेवले आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे तेथे पुस्तक उतरवून घेणे वा online वाचणे हे शक्य नाही. त्यासाठी dli downloader ह्या third-party software चा अनधिकृत वापर करावा लागतो.

अजूनहि ती परिस्थिति बदललेली नाही.

मला आश्चर्य असे वाटते की मुंबई-पुणे-नागपूर अशी जुनी विद्यापीठे अणि त्यांची ग्रन्थालये ह्या digitization च्या कामात संपूर्णतया उदास आहेत. अशी विद्यापीठे आणि गावोगावची नगर वाचनालये मिळून हजारो मराठी, संस्कृत आणि अन्य भारतीय भाषांमधील पुस्तके आपल्या कपाटांमधून साठवून आहेत. जसजसा काळ पुढे जात आहे तसतशी ही पुस्तके वाळवी, ओलावा, कागदाचा जुनेपणा, चोर्‍या, दुर्लक्ष अशा कारणांनी नष्ट होत आहेत. अशा ठेव्याचे रक्षण आणि विस्मृतप्राय अशा ह्या ज्ञानाचा इच्छुकांना वापर करता येईल असे काही करणे हे खरे विद्यापीठे आणि ज्ञानाच्या अन्य क्षेत्रांमधील अन्य संस्था ह्यांचे काम आहे. पण गूगल बुक्स, archive.org,scribd.com अशी संस्थळे अस्तित्वात आल्याला एक दशक लोटत आले तरी इकडे जाग येत नाही असे का? अन्य देशांतील पुष्कळ विद्यापीठे हे कार्य करतात. त्यात भारतीय विद्यापीठे कोठे आहेत?

ह्यापलीकडे मला असाहि प्रश्न पडतो की माहितीचे मोठे खजिने वृत्तपत्रांच्या जुन्या अंकात पडून राहिले आहेत ते digitization मार्गाने विनामूल्य वा थोडे मूल्य घेऊन इच्छुकांना उपलब्ध का करून दिले जात नाही? भारतात टाइंम्सने असा थोडा प्रयत्न केल्याचे दिसते पण तो अतिशय तोटका आणि २००१ सालानंतरचाच आहे. एकाहि मराठी वृत्तपत्राने असे काही केल्याचे मला ठाऊक नाही. वृत्तपत्रांना उत्पन्नाचा हा नवा स्रोत अजून का दिसत नाही? New York Times, London Times, Spectator अशी काही वृत्तपत्रे त्यांच्या पहिल्या दिवसांपासून digitization स्वरूपात उपलब्ध आहेत.

ह्या अनास्थेवर ’ऐसी’च्या वाचकांना काय वाटते?

<नवीन फोटो काढणे : निरर्थक उद्योग>

इतकी वर्षे फोटोग्राफी करून झाली आणि त्यातले बहुतांश फोटो फेसबुकवर अपलोड करून झाले, तरी माणसे जगभर नवीन नवीन फोटो घेण्याचा प्रयत्न करत आहेत. पण माझ्या काही मूलभूत शंका आहेत...

मराठी सिरिअलच्या प्रेक्षकांना विनंती....

Taxonomy upgrade extras

मी अनेक वर्षापासुन मराठी सिरिअल्स बघत नाही...पण काल एका चॅनलवर काही मिनिटे थांबलेलो असताना "होणार सुन मी या घरची" नावाची एक सिरिअल बघितली (मोजुन ५ मिनिटे) आणि मराठी सिरिअल्सच्या वाढत्या लोकप्रियतेबरोबर घसरलेल्या निर्मितीमुल्यांची अक्षरश: कीव आली....मुख्यत्वेकरुन मनोरंजन हा भाग सिरिअल्सच्या किंवा मालिकांच्या निर्मितीमागे असतो. काहीवेळा मनोरंजनाबरोबर प्रबोधन, विनोद, समाजातील तत्कालीन घटनांचे अवलोकन करुन मांडलेले वास्तववादी चित्रण हे देखील अनेक मालिकांमधुन (पुर्वी) पहायला मिळत असे. कालची सिरिअल म्हणजे, पाचेक मिनिटातच मला अक्षरश: वीट आला अशी होती....

उस्मानीयाच्या ऑनलाईन डिजीटल ग्रंथालयात १४०० मराठी पुस्तके

नमस्कार, ह्या विषयी आधीच्या धाग्यातून माहिती आली असल्यास कल्पना नाही. उस्मानीया विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावर त्यांच्या वाचनालयातील स्कॅन पिडीएफ फॉर्मॅटातली १४०० मराठी पुस्तके आहेत असे लक्षात आले. त्यातील बरीच पुस्तके जुनी आणि दुर्मीळ असण्याची शक्यता आहे असे वाटते. बहुधा जीर्ण होऊ घातलेल्या प्रतींचे स्कॅनींग केले गेले असावे असे काही नोंदींवरून वाटले.

समीक्षेचा विषय निवडा

बाउन्सर्स आणि यॉर्कर्स!

क्रिकेट मधे दुर्मिळ होत चाललेला प्राणी. फास्ट बोलर. म्हणजे तो बोलिंग ला आला की "मिडीयम-फास्ट" दाखवतात, व बिचारा आपल्या लिमीट्स मधे राहून "ष्टम्पात" बोलिंग करतो, आणि मग कॉमेण्टेटर त्याला मिलीटरी मिडीयम वगैरे म्हणतात तसा नाही. फास्ट. रिअल फास्ट. डेनिस लिली, होल्डिंग, शोएब, ब्रेट ली, इम्रान, अक्रम, वकार, डोनाल्ड. कोणत्याही पिचेस वर इतर कसलाही सपोर्ट नसला तरी केवळ वेगामुळे सुद्धा बॅट्समनला त्रास देणारा. आणि जेथे स्विंग, बाउन्स आणि कॅरी मिळेल तेथे तर भल्याभल्यांना जमिनीवर आणणारा.

हुश्श.........!!!

"कह दो इन सब फूलों को, युनिफॉर्म में आये।
पतंगो को भी कह दो, साथ में दप्तर लाये ।...
मनचाहे ढंगसे मछलियों को नही तैरना है ।
स्विमिंगपूल के सब नियमोंका पालन करना है ।...
इन झरनो को समझाओ बहे एकदम सीधे ।
कोयल को भी कह दो, भरी दोपहर में न गायें ।..."

--- हमारी शिक्षणपध्दती - श्रीकृष्ण दवे - (विमुक्त शिक्षा - जानेवारी२००१)

माझ्या लेकीला (तेव्हा ती आठवीत होती) ह्या ओळी वाचून दाखवल्या आणि म्हटलं, ‘हे कशाविषयी लिहिलेलं आहे?’
तिने झटक्यात उत्तर दिलं, ‘शाळा! असला वेडपटपणा शाळेतच चालतो!’
मी पुढे विचारलं, ‘तुला शाळा आवडत नाही का?’

वाचक-मैत्रिणी....

वाचक बायका एकत्र जमल्या की काय करतात..... एक स्वानुभव!

नोव्हेंबर ’०९ महिन्याच्या ‘वाचकघर’चा विषय होता ‘माझा आवडता पुरूष लेखक’. आधीपासून ठरवूनही निम्म्याजणी काहीही तयारी न करता आल्या. पण ख्रर्‍याखुर्‍या वाचक असल्याने आपल्या स्मरणशक्तीच्या आधारे आवडत्या पुरूष लेखकाविषयी भरभरून बोलल्या.

राधिका व. पु. काळेंविषयी तर हर्षदा पु .ल. देशपांडे ह्यांच्या दोन पुस्तकांविषयी बोलली. ‘एक शून्य मी’ आणि ‘दाद’ ह्या दोन पुस्तकांच्या वाचनाने आपली मराठी भाषेची जाण समृध्द झाली हे हर्षदाने आवर्जून सांगितले.

जीवसृष्टीचा शोध : निरर्थक उद्योग

माणुस अवकाशात जीवसृष्टीचा पृथ्वी व्यतिरिक्त शोध घेण्याचा प्रयत्न करतो आहे. पण माझ्या काही मूलभूत शंका आहेत...

समजा जीवसृष्टीचा शोध लागलाच तर ते जीव आपल्यापेक्षा मूलत: वेगळे असतील का? एकपेशीय जीव, प्राणी आणि वनस्पती यापेक्षा तिथे निराळी जीवसृष्टी असु शकेल का? मला वाटतं नाही. याची मुख्य कारणे अशी की, तिथली मूलद्रव्यं, तिथले पिरीयॉडिक टेबल आपल्यापेक्षा वेगळे नसणार. साहजिक ही मूलद्रव्ये विशिष्ट परिस्थितीमध्ये विशिष्ट नियमांनी तीच संयुगे निर्माण करणार. कदाचित त्यांचे प्रमाण कमी-जास्त बदलेल, जसे वाळवंटात पाण्याचे प्रमाण कमी असते.

पर्सनल फायनान्स - भाग ३ - नवी नोकरी

या आधीच्या भागांचा प्रतिसाद बघून उत्साह वाढला आहे, त्याबद्दल सर्वांना धन्यवाद. मी काही एक्पर्ट लेखक नाही, पण माझा प्रयत्न तुम्ही समजून घ्याल अशी आशा आहे. ऋषिकेशने सांगितल्याप्रमाणे जरा वेगळ्या विषयाने सुरुवात करू.

आपली आर्थिक परिस्थिती सुधारण्याचा उपाय म्हणजे खर्च भागवून पॉझिटिव्ह शिल्लक उरवणे आणि मग त्याची योग्य गुंतवणूक करून स्वतःची पुंजी वाढवणे. आता पॉझिटिव्ह शिल्लक उरवायची तर त्याचा उपाय पण एकच. उत्पन्न वाढवणे किंवा खर्च कमी करणे. (Ideally ह्या दोन्ही गोष्टी जमल्या तर सोन्याहून पिवळे).

धाग्याचा प्रकार निवडा:

माहितीमधल्या टर्म्स

दत्त संप्रदाय - माहिती हवी

कृष्णा नदी बद्दलच्या धाग्यावर काम करताना दत्त संप्रदायाची गुरुपरंपरा प्रामुख्याने कृष्णा नदीच्या खोर्‍यातून येते असे लक्षात आले आणि मराठी विकिपीडियावर नाथ आणि महानुभाव या दत्तानुनयी संप्रदायांपेक्षा दत्त संप्रदायाची ज्ञानकोशीय माहिती कमी आहे म्हणून हा धागा काढत आहे. आपले या धाग्यावरील प्रतिसाद लेखन प्रताधिकार मुक्त होत असल्याचे गृहीत धरले जाईल.

खालील विषयांबद्दल अधिक माहिती देऊ शकाल.

* दत्त संप्रदायाची (श्रीपाद वल्लभ पंथ) ओळख आणि परंपरा