काचेचा लोलक
काचेचा लोलक
दारी नाही फिरकत कुठला नवा छंद चाळा,राखण करीत बसतो येथे सदैव कंटाळा .....
कंटाळ्याचा ..देखील आता कंटाळा येतो ...........
अरे...वाजणारा भ्रमणध्वनी कसा काय बंद झाला ????? अरे....त्याला सुध्धा तेच ते गाणे वाजवायचा कंटाळा आला असणार बहुतेक ....
- Read more about काचेचा लोलक
- 8 comments
- Log in or register to post comments
- 6962 views
ईस्टर रविवार, ख्रिस्ताब्द कालगणना आणि अन्य तसलेच useless knowledge...
भाग १.
आज ईस्टर रविवार आहे. ह्या निमित्ताने ईस्टरच्या सणाचे ख्रिस्तवर्षाच्या कालगणनेशी जे जवळचे नाते आहे त्याबाबत आणि काही अन्य तदनुषंगिक गोष्टींबाबत थोडी मनोरंजक माहिती देतो. आज आपण सहजपणे इ.स. २०० मध्ये अमुकतमुक घटना इ.स. २०० मध्ये घडली असे सर्रास म्हणतो पण इ.स.२०० ह्या साली त्या घटनास्थळी उपस्थित असलेल्या लोकांना आपण इ,स.२०० मध्ये हे पहात आहोत अशी काहीच जाणीव नव्हती कारण इ.स. २०० चे इ.स. २०० असे बारसे अजून व्हायचे होते. ते बारसे कसे झाले त्याची ही कथा.
जीजसच्या आयुष्याच्या शेवटच्या तीन दिवसांबद्दल ख्रिश्चनांमध्ये वेगवेगळ्या श्रद्धा अस्तित्वात आहेत पण सर्वसामान्यपणे असे दिसते की हिब्रू पंचांगाच्या १४ निसान ह्या हिब्रू लोकांच्या पासोवर (Pascha) सणाच्या दिवशी येशू ख्रिस्त आपल्या अनुयायांसह ’शेवटचे भोजन’ करीत असतांनाच रोमन सैनिक त्या जागी आले आणि येशूला घेऊन गेले. हिब्रू धर्मगुरूंनी येशूला आधीच मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली होती ती त्याच रात्री रोमन प्रीफ़ेक्ट पायलेटने मंजूर केल्यावर त्याला दुसर्या दिवशी सकाळी ९ वाजता क्रूसावर चढवण्यात आले. त्याचा मृत्यु दुपारी ३ वाजता झाला. हा शुक्रवारचा दिवस होता. त्याचे प्रेत रात्री खाली उतरवून त्याचे दफन करण्यात आले. रविवारी येशूला ईश्वराने पुन: जागे केले आणि पुढचे ४० दिवस अनेक लोकांना दर्शन देऊन तदनंतर येशूने ईश्वराच्या उजव्या हातापाशी बसण्यासाठी स्वर्गारोहण केले. येशूचे पुनरुत्थान रविवारी झाले ह्या कारणाने रविवारचा ईस्टर हा एक फार महत्त्वाचा ख्रिश्चन सण आहे. येथे एक बाब मुद्दाम नोंदवून ठेवतो ती अशी की ह्याचा दरवर्षीचा दिवस सौर - सूर्याच्या चलनावर अवलंबून - असलेल्या तत्कालीन ज्यूलियन पद्धतीतील विशिष्ट दिनांकास पडत नसून प्रतिवर्षी ज्यू पासोवरनंतरच्या पूर्णचंद्रानंतरच्या पहिल्या रविवारी पडायला हवा अशी अट होती. (ज्यूलियन सौर पद्धतीबद्दल अधिक माहिती ह्यापुढील भागात पाहू.) म्हणजेच ईस्टरचा रविवारचा दिवस आणि त्याच्याशी निगडित असलेले अन्य अनेक पवित्र दिवस हे चंद्राच्या चलनावर अवलंबून असतात, यद्यपि प्रचलित कालगणना - तेव्हाची ज्यूलियन आणि आताची ग्रेगोरियन - ह्या कालगणना सौर आहेत.
वेगवेगळ्या हुतात्म्यांचे (martyrs) स्मृतिदिन योग्य त्या दिवशी पाळण्यावर ख्रिश्चन धार्मिकांची मोठी श्रद्धा आहे. त्या कारणाने वर्षातील कोणता रविवार हा ईस्टरचा रविवार आहे हे माहीत असणे सर्वसामान्यांच्या दृष्टीने फार महत्त्वाचे होते. आजच्या जमान्यात हे अगदी सोपे वाटते कारण वर्षाच्या कॅलेंडरात ईस्टर आणि अन्य सर्वच सण व्यवस्थित दाखविलेले असतात. पण २००० वर्षांपूर्वी धर्माचा पगडा मनावर असण्याच्या आणि सर्वसामान्य भोळीभाबडी जनता अज्ञानी असण्याच्या जमान्यात हे इतके साधेसरळ नव्हते. ईस्टर केव्हा पडेल ह्याचे गणित सर्वसामान्यांच्या कुवतीपलीकडचे होते आणि ते त्यासाठी विद्वान् धर्मगुरूंच्या आदेशाकडे नजर लावून असत. ईस्टर केव्हा आहे हे ठरण्यावरती अन्यहि अनेक धार्मिक आचार केव्हा करणे आवश्यक हेहि अवलंबून होते. (आपल्याकडेहि शंभरसवाशे वर्षांपूर्वीपर्यंत सणवार केव्हा पडणार हे जाणण्यासाठी गावातील खेडूत गावजोश्यावर अवलंबून असत तसेच.)
प्रारंभीच्या दोनतीन शतकांमध्ये ईस्टरचा दिवस ठरविण्यासाठी ख्रिश्चन लोक ज्यू लोकांच्या पासोवरकडे पाहात. वसंतसंपातानंतरच्या पहिल्या पौर्णिमेला पासोवरचा दिवस पडत असे आणि तदनंतरच्या शुक्रवारी गुडफ्रायडे आणि त्यापुढे दोन दिवसांनी ईस्टर साजरा होई. पण नंतरनंतर ईस्टर ठरविण्याच्या ह्या प्रथेबाबत बाबत ख्रिश्चनांमध्ये असंतोष निर्माण होऊ लागला. एकतर ज्यू-ख्रिश्चन वैराला धार चढू लागली तसे अशा महत्त्वाच्या निर्णयासाठी ज्यू लोकांवर अवलंबून राहणे ख्रिश्चनांना प्रशस्त वाटेना. दुसरे म्हणजे आपल्या निर्णयासाठी ज्यू धर्मगुरु ८४ वर्षांचे चक्र मानत असत त्यामुळे त्यांचे कालनिर्णय चुकीचे येऊ लागले.
हे ८४ वर्षांचे चक्र म्हणजे काय? पृथ्वी सूर्याभोवती भ्रमण करीत असतांना पृथ्वीवरून सूर्याचे दिसणारे स्थान रोज बदलत असते. असे रोज स्थान बदलत सूर्याला परत पहिल्या स्थानी येण्यासाठी लागणारा काल, म्हणजेच एक ’सावन वर्ष’ अथवा tropical year. प्राचीन कालापासून हे माहीत होते की एक सावन वर्ष पूर्ण दिवसांत मोजता येत नाही. ग्रीक विद्वान् हिप्पार्कसच्या मते ते वर्ष ३६५ दिवस ५ तास ५५ मिनिटे आणि १२ सेकंदांचे होते म्हणजेच ३६५.२४६६६ दिवसांचे होते. सध्याच्या हिशेबानुसार ते ३६५ दिवस ५ तास ४९ मिनिटे आणि १९ सेकंदांचे आहे म्हणजेच ३६५.२४२५८ दिवस इतके आहे. चान्द्रमास (एका अमावास्येपासून दुसर्या अमावास्येपर्यंतचा काल) २९ दिवस १२ तास ४४ मिनिटे आणि ३ सेकंद म्हणजेच २९.५३०५९ दिवस इतका आहे. साहजिकच एका सावन वर्षात १२ चान्द्रमास पूर्ण होऊन १३ व्या चान्द्रमासाचाहि काही काल बसतो. सूर्याच्या भ्रमणामुळे पृथ्वीवर ऋतु निर्माण होतात आणि शेतीसारख्या मानवी दैनंदिन बाबी त्यामुळे सूर्याच्या भ्रमणावर अवलंबून असतात. ह्याउलट चन्द्राचे भ्रमण अधिक सहजपणे लक्षात येणारे आणि मोजण्यास अधिक सुलभ असल्याने बहुसंख्य मानवी समूहांचे धर्मांशी निगडित आचार, सण इत्यादि चान्द्रवर्षाशी जोडलेल्या आहेत. ह्यावरून दिसते की चान्द्रवर्ष आणि सौरवर्षांची एकमेकात काही मार्गाने सांगड न घातल्यास धार्मिक बाबी, सणवार आदींचे ऋतूंशी काही नाते उरत नाही. असे नाते टिकण्यासाठी बहुसंख्य जुन्या कालगणनांमधून वेगवेगळ्या मार्गांनी चान्द्रवर्षामध्ये दिवस वाढवण्याचे मार्ग शोधले गेले आहेत, जसे की भारतातील अधिक मास.
इ.स.पूर्व ४३२ सालापासून ग्रीक विद्वान मेटन ह्याला हा एक नैसर्गिक योगायोग माहीत होता की १९ सौर वर्षांत २३५ चान्द्रमास जवळजवळ पूर्णत: बसतात. त्याला माहीत असलेली दोन्हीची मूल्ये आजच्या अधिक सूक्ष्म मापनाहून थोडी कमी सूक्ष्म होती तरीहि आज आपण १९ सौर वर्षे = ६९३९.६०९०२ सावन दिवस आणि २३५ चान्द्रमास = ६९३९.६८८६५ सावन दिवस ह्या गणितावरून मेटनला दिसलेले जवळजवळ योग्यच होते हे ताळून पाहू शकतो. १९ वर्षांमध्ये पडणारा हा फरक ०.०७९६३ दिवस किंवा १.९१११२ तास इतका किरकोळ आहे.
मेटनच्या - किंवा ज्याने कोणी हा योगायोग पहिल्यांदा हेरला - त्याच्या ह्या शोधाचा उपयोग असा की १९ सावन वर्षांमध्ये चंद्राच्या सर्व तिथि एकदा मोजल्या की त्या पुढच्या १९ वर्षांसाठी त्या तिथि पुन: त्याच सौर दिवसांवर पडणार, तो हिशेब पुन: करण्याचे कारण नाही. १९ सौर वर्षांमध्ये २२८ चान्द्रमास नैसर्गिकत: पडतात आणि ७ चान्द्रमास अधिक पडतात. त्या ७ अधिक मासांना एकदा सोयीनुसार बसवले की तेच चक्र पुढच्या, त्याच्या पुढच्या अशा अनेक १९ वर्षांच्या चक्रांना लावता येते.
मेटनच्या १९ वर्षांच्या चक्राप्रमाणेच ८ वर्षांचे दुसरेहि चक्र तयार करता येते. ८ वर्षात हिप्पार्कसच्या मापनानुसार २९२१.९७३२८ सावन दिवस पडतात आणि इतक्या दिवसांमध्ये ९८.९४७३४ इतके चान्द्रमास पडतात. ८ वर्षांमध्ये ९६ चान्द्रमास नैसर्गिकत: पडतात, आणखी ३ चान्द्रमास ह्या ८ वर्षांमध्ये बसविले की असेच एक चक्र सुरू करता येते. १९ वर्षांपेक्षा हे चक्र कमी सूक्ष्म आहे हे खरे पण ८ वर्षांचा कालावधि १९ वर्षांपेक्षा लहान असल्याने कोणासतरी हे आधीच लक्षात आले असणे शक्य वाटते.
ज्यू धर्मगुरु हे ८४ वर्षांचे चक्र मानून आपला पासोवरचा सण ज्यूलियन वर्षाच्या कोठल्या दिनांकास पडणार हे ठरवत असत हे वर म्हटलेच आहे. ८४ वर्षांचे हे चक्र म्हणजे १९ वर्षांची ४ चक्रे अधिक ८ वर्षांचे एक चक्र. ८ वर्षाच्या चक्राचाहि उपयोग ह्या गणनेमध्ये केला गेल्याने हे चक्र जास्ती ढोबळ होते. परिणामी त्यानुसार येणारे ईस्टरचे दिवस हे अधिकाधिक चुकीचे येऊ लागले आणि त्यामुळे वर्षोवर्षाचे ईस्टर दाखविण्याचा काही वेगळा आणि अचूक मार्ग शोधला पाहिजे असे संशोधन ख्रिश्चन समुदायात होऊ लागले. येथे आपण डायोनिसिअस एक्झिग्युअस ह्या ख्रिश्चन धर्मवेत्त्यापाशी येतो. सध्या सर्व जगभर चालू असलेल्या ख्रिस्ताब्द गणनेचा - ज्यामधील वर्षांना ’Anni Domini (A.D.) - years of the Lord' असे संबोधिले जाते - तिचा जनक हाच डायोनिसिअस एक्झिग्युअस आहे. कसा ते आता पाहू.
डायोनिसिअसने ह्या प्रश्नात लक्ष घातले तेव्हा विक्टोरिअस नामक धर्मवेत्त्याने ४५७ मध्ये निर्माण केलेले एक ईस्टरच्या तारखांचे कोष्टक रोममध्ये चालू होते पण ते पुरेसे अचूक नाही असे म्हणून डायोनिसिअसने अलेक्झॅंड्रियामधे वापरात असलेले एक कोष्टक पुढे आणले. हे कोष्टक ९५ (१९ गुणिले ५) वर्षांचे असून ह्याचा प्रारंभ सम्राट् डायोक्लिशिअन (सत्तेचा काळ २८४ ते ३०५) ह्याच्या पहिल्या वर्षापासून म्हणजे २८५ पासून झाला होता. त्या काळात अखंड चालणारी वर्षगणना अस्तित्वात नसल्याने सर्व वर्षे ’अमुक सम्राटाच्या अमुक वर्षात’(regnal years) अशा पद्धतीने दर्शविण्याची पद्धत होती. ह्या शृंखलेमधील डायोक्लेशियन २४७ (१९ गुणिले १३) पर्यंत अलेक्झॅंड्रियन कोष्टक आणून त्यापुढील डायोक्लेशियन २४८ ह्या वर्षापासून पुढील ९५ वर्षांच्या काळाला डायोनिसिअसने Anni Domini Nostri Jesu Christi (Years of our Lord Jesus Christ) असे नाव दिले आणि डायोक्लेशियन २४८ ह्या वर्षाला इसवी सन (Anno Domini) ५३२ असे ठरविले. हे कार्य त्याने ज्या वर्षी केले ते वर्ष ५३२ च्या मागचे ७ वे वर्ष होते म्हणजेच डायोनिसिअसने हे नवे वर्षगणनेचे नाव ५२५ सालामध्ये निर्माण केले. आपल्या पूर्वी ५२५ वर्षे ख्रिस्तजन्म झाला असेहि गणित त्याने केले आणि इसवी सन १ मध्ये ख्रिस्तजन्म झाला असे ठरले.
डायोक्लेशियन वा अन्य कोणाहि राज्यकर्त्याच्या नावाने वर्षे ओळखण्याचा जुना प्रघात सोडून त्याने तेथे येशूच्या नावाने नवी कालगणना सुरू करण्याचे कारण असे की सम्राट् डायोक्लेशियन हा ख्रिश्चनांचा छळ करणारा म्हणून प्रसिद्ध होता. त्याच्या वा अन्य सम्राटाच्या नावाचा वर्षगणनेशी असलेला पारंपारिक संबंध तोडून डायोनिसिअसने त्या जागी सलग चालणारी नवी वर्षगणना ख्रिस्ताच्या नावाने सुरू केली. युरोपीय संस्कृतीच्या दृष्टीने हा एक नवाच पायंडा त्याने घातला.
डायोनिसिअसने हे काम केले ते वर्ष ख्रिस्तजन्मापासून ५२५ वे वर्ष होते हे त्याने कसे ठरविले हे आज निश्चित प्रकारे सांगता येत नाही कारण त्याने ह्याबाबत काहीच लिहून ठेवले नाही, तरीपण एक तर्क केला जातो तो असा:
डायोनिसिअसच्या काळात प्रचलित असलेल्या समजुतीनुसार Anno Mundi ह्या हिब्रू परंपरेतील कालगणनेनुसार विश्व एकूण ६००० वर्षे चालणार होते. त्यामधील ५५०० वर्षे गेल्यानंतर ख्रिस्तजन्म आणि ६००० व्या वर्षी पुनरुत्थान (resurrection) व्हायचे होते. Anno Mundi गणना खरी मानायची तर आपण ज्याला इ.स. ५२५ म्हणतो त्याच्या पूर्वीच, इ.स. ५०० मध्ये विश्व संपायला हवे होते पण तसे झाले नव्हते हे उघड आहे. त्यामुळे इ.स.५२५ मध्ये लिहिणारा डायोनिसिअस पुनरुत्थानाच्या वर्षाच्या नव्या हिशेबाचा शोध घेऊ लागला.
ह्या वेळेपर्यंत खगोलाच्या अभ्यासकांना अयनचलनाची कल्पना आली होती. (पृथ्वीचा उत्तर-दक्षिण अक्ष आकाशात एकाच बिंदूवर नेम केलेला नसून दर वर्षी तो थोडासा ढळत असतो आणि आकाशपटलावर एक वर्तुळ रेखाटतो. हे वर्तुळ पूर्ण होण्यास सुमारे २४,००० वर्षे लागतात. ह्याला अयनचलन - precession of the equinoxes - म्हणतात.) ह्या २४,००० वर्षांच्या काळाचे २.००० वर्षांचे १२ भाग पाडले होते आणि त्यापैकी प्रत्येक भागाच्या शेवटी सर्व ग्रह एकत्र येऊन पुनरुत्थानाचा दिवस येतो अशी ज्योतिषशास्त्राच्या अभ्यासकांची धारणा होती. डायोनिसिअसने केलेया हिशेबानुसार २००० साली ग्रह पुन: एकत्र येणार होते म्हणजे आणि ते वर्ष डायोनिसिअसच्या काळापासून अद्यापि १४७५ वर्षे भविष्यात होते. साहजिकच त्याचे चालू वर्ष ५२५ आणि ह्या २,००० वर्षांच्या काळाच्या पहिल्या वर्षात येशूचा जन्म. (डायोनिसिअसचा ग्रह एकत्र येण्याचा हिशेब चुकीचा नव्हता कारण मे २००० मध्ये खरोखरच ५ ग्रह एकमेकांपासून २० अंशापेक्षा कमी अंतरावर होते. ते सूर्याच्या आसपास असल्याने त्यांचे दृश्य पृथ्वीवरून उघडया डोळ्य़ांनी दिसले नाही.)
ईस्टरचे कोष्टक करण्याच्या हेतूने डायोनिसिअसने बनविलेले हे कोष्टक रोममधल्या वर्तुळात मान्य झाले आणि अर्थातच ख्रिस्ताब्द गणना हे नामकरणहि मान्य झाली. तरीहि सर्वसामान्यांपर्यंत ते नामकरण आणि ती गणना पोहोचण्यास अजून २०० वर्षे जावी लागली. पूजनीय बीड (Venerable Bede) ह्या इंग्लंडमधील विद्वानाने आपल्या Ecclesiastical History of the English People ह्या पुस्तकात ७३१ साली ह्या कालगणनेचा प्रथम वापर केला आणि हळूहळू ती सार्वत्रिक उपयोगाचा भाग बनली. युरोपीय संस्कृति नंतरच्या काळात जगभर पसरली आणि तिच्याबरोबरच ही कालगणना जगाच्या कानाकोपर्यात सर्वसंमत कालगणना म्हणून पसरली.
(ह्यापुढील क्र. २ ह्या भागात रोमन आणि ख्रिस्ताब्द कालगणनांचा संक्षिप्त इतिहास.)
- Read more about ईस्टर रविवार, ख्रिस्ताब्द कालगणना आणि अन्य तसलेच useless knowledge...
- 27 comments
- Log in or register to post comments
- 28080 views
एक मुलाखत: गप्पाटप्पा शिळबाबांसोबत
एक मुलाखत: गप्पाटप्पा शिळबाबांसोबत
श्रोतेहो, आज होळीनिमीत्त आपल्या स्टुडीओमध्ये प्रसिद्ध शिळपादक श्री. शिळबाबा आलेले आहेत. आपण त्यांच्याशी बोलून त्यांच्या या आगळ्यावेगळ्या छंदाबाबत माहीती करून घेवूया.
निवेदकः नमस्कार शिळबाबा. होळीनिमीत्ताने आपणाला शुभेच्छा.
शिळबाबा: नमस्कार, नमस्कार. आपणालाही होळीच्या शुभेच्छा!
निवेदकः शिळबाबा, संपूर्ण राज्यात आपल्या शिळपादनाची किर्ती पसरलेली आहे. गावोगावी आपल्या शिळपादनाचे कार्यक्रम होतात. या सर्व कार्याबद्दल आपल्याला काय वाटते?
- Read more about एक मुलाखत: गप्पाटप्पा शिळबाबांसोबत
- 6 comments
- Log in or register to post comments
- 5634 views
आठवणीतले प्रवास दुचाकीवरचे - भाग २
'दुचाकीवर लांब जाऊन आलेला' म्हणून मित्रांच्यामध्ये खमिसाची कंठपट्टी जरा कडक करता आली. त्या बळावर वसंताबरोबर इंड-सुझुकीवरून ओतूर-माळशेज करण्याचे ठरले. झाले असे की वसंताच्या मोठ्या भावाने घेतलेली इंड-सुझुकी पुण्यात होती. भाऊ पुणे सोडून ओतूरला स्थायिक व्हायला म्हणून गेला होता आणि त्याची मोटरसायकल तिथे नेऊन पोहोचवायची होती. पहिल्या प्रवासाच्या तुलनेत हा प्रवास अगदीच किरकोळ होता.
- Read more about आठवणीतले प्रवास दुचाकीवरचे - भाग २
- 5 comments
- Log in or register to post comments
- 4559 views
आठवणीतले प्रवास दुचाकीवरचे - भाग १
कॉलेजात शिकत असताना एकदाची परीक्षा पार पडली की 'गंगेत घोडे न्हाले' म्हणायला आम्ही मोकळे असू. मग किमान एक महिना जन्मदात्या माउलीच्या भाषेत 'खायला काळ नि भुईला भार' होऊन राहणे यापरता दुसरा उद्योग नसे. अधून मधून इकडे तिकडे हिंडणे (आजच्या भाषेत 'ट्रेक'ला जाणे) सोडले तर करण्यासारखे काहीच नसे.
- Read more about आठवणीतले प्रवास दुचाकीवरचे - भाग १
- 11 comments
- Log in or register to post comments
- 7283 views
तुझ्यासह.. तुझ्याविना ...
तू असताना चंद्रचांदणे
तू नसताना खिन्न स्फुंदणे
तू असताना श्वास हवेसे
तू नसताना फक्त उसासे
तू असताना मधुर कहाणी
तू नसताना फक्त विराणी
तू असताना मंगल प्रभात
तू नसताना काजळ रात
तू असताना सुरेल सनई
तू नसताना फक्त जांभई
तू असताना जग हे हसते
तू नसताना सगळे फसते !
.
- Read more about तुझ्यासह.. तुझ्याविना ...
- Log in or register to post comments
- 2650 views
हौसेने उन्हाचा भिमाशंकर होणे.
छायाचित्रांसाहित हा लेख येथे वाचता येईल. http://sagarshivade07.blogspot.in
खांडस मार्गे भीमाशंकर
"हौसेने उन्हाचा भीमाशंकर होणे" हा सागर बाबांनी मराठी भाषेला बहाल केलेला वाक्रप्रचार आहे. पू.ल. च्या 'अंतू बर्वा' मध्ये जसे "दातांचा अण्णू गोगटे होणे" म्हणजे "पडणे" तसे सागर बाबांच्या लेखी "उन्हाचा भीमाशंकर होणे" म्हणजे " भर उन्हात 'हौसेने' अजस्त्र अश्या ट्रेक ला जाऊन डी- हायड्रेशन होऊन मेल्यासारखे पडणे" असा आहे.
- Read more about हौसेने उन्हाचा भिमाशंकर होणे.
- 8 comments
- Log in or register to post comments
- 7482 views
ऑस्टिया अँटिका
(सूचना: येथील काही चित्रे IE मध्ये दिसत नाहीत असे मला वाटते. Chrome/Firefox मध्ये तशी काही अडचण दिसली नाही.)
रोमच्या मुक्कामात 'ऑस्टिया अँटिका' ह्या जागी भेट देऊन यायचा इरादा केला होता. बहुतेक प्रवासी इकडे फिरकत नाहीत कारण पॉम्पेचे ग्लॅमर आणि प्रसिद्धि ह्या जागेच्या वाटयाला आलेले नाहीत पण मी अर्धा दिवस खर्चून तेथे गेलो ह्याचा मला फार आनंद झाला.
'ऑस्टिया'म्हणजे नदीचे मुख. टायबर नदी रोममधून उत्तर-दक्षिण प्रवास करून अखेर रोमच्या दक्षिण-पश्चिमेला सुमारे २५ किमी अंतरावर समुद्रात मिळते. रोम हे प्राचीन काळातील अतिशय समृद्ध शहर. त्याची वस्तीहि त्याच्या सर्वात भरभराटीच्या काळात १० लाखाच्या घरात असावी असा अंदाज आहे. इतक्या मोठ्या वस्तीला अन्नधान्य, कपडा, ऑलिवचे तेल, मद्य अशा रोजच्या वापराच्या वस्तूंपासून नाना प्रकारच्या चैनीच्या गोष्टी प्रत्यही लागत. रोम समुद्रापासून थोडे आत आहे पण शत्रूचे आक्रमक सैन्य समुद्रमार्गाने येऊन टायबरच्या मुखातून घुसून शहरावर हल्ला करण्याची शक्यता होतीच. ह्या दोन्ही दृष्टींनी टायबरच्या मुखावर प्रथम एक लष्करी ठाणे इ.स.पूर्व काळात निर्माण झाले आणि त्याचीच वाढ होऊन ते पुढे रोमचे बंदर म्हणून विकसित झाले. ईजिप्तचे धान्य, इटलीच्या अन्य भागातून तेल, मद्य, दूदूरच्या प्रदेशांमधून जिंकलेले गुलाम माल सारखा आयत होत राहिल्यामुळे समुद्री व्यापार करणारे तेथे राहण्यास आले आणि लवकरच तेहि एक समृद्ध शहर झाले. बाहेरून येणार्या ह्या सर्व गोष्टी समुद्री जहाजांमधून उतरवून घेऊन छोटया मचव्यांमधून टायबरच्या पात्रातून रोमकडे रवाना होत. रोमची अर्थव्यवस्था फार मोठया प्रमाणात गुलामांच्या श्रमावर अवलंबून होती. हे मचवे नदीच्या पात्राविरुद्ध रोमपर्यंत ओढून न्यायचे काम गुलामच करीत असत. (अतिशय मेहनत लागणारे हे काम कसे असे हे पाहायचे असेल तर इल्या रेपिन ह्या प्रसिद्ध रशियन चित्रकाराचे Burlaki - Barge Haulers on the Volga हे गाजलेले चित्र पहा. स्रोत - विकिपीडिया.)
२-३शे वर्षांत व्यापार वाढत गेला तसे बंदर आवश्यकतेहून लहान पडू लागले म्हणून जवळच हेड्रियनच्या काळात दुसरे मोठे बंदर उभारण्यात आले. मधल्या काळात नदीचे पूर शहरात गाळ भरायला लागले. नदीने दोनतीनदा आपला प्रवाह बदलला आणि ऑस्टिया बंदर म्हणून मागे पडू लागले. तीनशे वर्षे भरभराटीचे दिवस पाहून नंतर शहर उजाड होऊ लागले. रोमन साम्राज्यावरहि उत्तरेकडून टोळीवाले हल्ले करून साम्राज्याचे लचके तोडू लागले आणि चौथ्या पाचव्या शतकापासून शहर उजाड झाले. पडक्या, बिनवापरातल्या इमारती, मंदिरे ह्यांची पडझड होऊन शहर अर्धेमुर्धे जमिनीत पुरले गेले. पुढची सुमारे १००० वर्षे ते जवळजवळ विस्मरणात गेले होते. नंतर पॉम्पेप्रमाणेच येथेहि इमारतींच्या सामानाच्या चोरीच्या हेतूने खणाखणी सुरू झाली आणि गेल्या दीडदोनशे वर्षात त्या खणाखणीला शास्त्रीय उत्खननाचे स्वरूप येऊन आत रोमचे पुरातन बंदर असे ते एक प्रवासी आकर्षण बनले आहे. १५००-२००० वर्षांपूर्वीचे जसेच्या तसे राहिलेले शहर म्हणून अभ्यासकांना त्याचे महत्त्व वाटते.
तेथे जाणे तसे सोपे आहे. रोमच्या मेट्रोच्या एका तिकिटात सुमारे ४५ मिनिटात तेथे पोहोचता येते.
तिकडे जायला आम्ही निघालो पण अगदी वाटेवर आमच्या हॉटेलपासून ५ मिनिटांच्या अंतरावरील 'सान पिएत्रो इन विंकोली' ह्या चर्चलाहि आधी भेट दिली. मायकेलअँजेलोच्या कडून सिस्टीन चॅपेल रंगवून घेणारा पोप ज्यूलिअस दुसरा ह्याचे दफनस्थान म्हणून ह्या चर्चची उभारणी सुरू झाली. हे काम मायकेलअँजेलोकडे होते. सर्वप्रथम ह्या कामामध्ये त्याने मोझेसचा एक पुतळा बनवला. त्याच्या फ्लॉरेन्समधील 'ङेविड', सेंट पीटर्स कॅथीड्रलमधील 'पिएता' ह्यांसारखाच त्याचा 'मोझेस'हि जगद्विख्यात आहे. त्याचेच छाराचित्र शेजारी पहा. हा पुतळा त्याने निर्माण केल्यानंतर पोपने पैसा कमी पडेल असे वाटून हे कमिशन रद्द केले आणि मायकेलअँजेलोला सिस्टीन चॅपेलच्या कामाकडे जायला भाग पाडले.
त्याच्या शेजारच्या चित्रामध्ये ज्या बेडया दिसत आहेत त्यांच्यामागे एक श्रद्धा आहे. रोममध्ये नव्या ख्रिश्चन समुदायाचा पुढारी पीटर ह्याला नीरोच्या आदेशानुसार इ.स. ६४ साली बेडया घालून क्रूसावर चढविण्यात आले असे मानले जाते. पीटरच्या अंगावरील त्याच ह्या बेडया आहेत. त्या बेडया कॉन्स्टँटिनोपलमध्ये एलिया युडोसियाकडे इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात होत्या अशी नोंद आहे आणि तिने त्या आपली मुलगी युडोक्सिया, सम्राट वॅलेंटिनियन तिसरा ह्याची बायको, हिच्याकडे पाठविल्या, तिच्याकडून त्या पोप लिओ पहिला (पोप असण्याचा काळ ४४०-४६१ इसवी) ह्याच्याकडे आल्या आणि तेव्हापासून म्हणजे ५व्या शतकापासून त्या रोममध्ये आहेत आणि तदनंतर केव्हातरी 'सान पिएत्रो इन विंकोली' ह्या चर्चमध्ये त्या पोहोचून तेथे आता प्रमुख स्थानी ठेवण्यात आल्या आहेत.
चर्चच्या छोटया भेटीनंतर आपण आता आपले जायचे प्रमुख स्थान 'ऑस्टिया अँटिका' इकडे जायला रोम मेट्रोने निघू. स्थळाचे आकाशदृश्य असे दिसते. आपण त्याच्या पूर्व बाजूने प्रवेश करून नैऋत्येकडे जाणार आहोत. पुढील वर्णनात तेथील ज्या जागांची छायाचित्रे घालण्यात आली आहेत त्या जागा आकाशदृश्यात क्र. १ ते ६ अशा संख्यांनी दर्शविले आहेत.
गावाच्या रस्त्यांचे आणि त्याभोवतीच्या संरक्षक भिंतीचे पुढील वर्णन पहा. त्यात वर्णिलेले Cardo Maximus आणि Decumanus हे दोन प्रमुख रस्ते य आणि क्ष अक्षांप्रमाणे गावाच्या मध्यावर काटकोनात एकमेकांस छेदतात आणि गावाची रचना त्यांभोवती केली जाते असा रोमन नगररचनाशास्त्राचा नियम होता. पूर्व टोकाला Porta Romana म्हणजे रोम दरवाजा क्र.१ येथे होता.
रोम दरवाज्यापाशी पोहोचण्याचा आधी आपण गावाबाहेर असलेल्या एका दफनभूमीतून जातो. रोमन प्रथेनुसार मृतांचे दहन करून त्यांच्या अस्थि भांडयात ठेवून ते अस्थिकुंभ दफनभूमीमध्ये कायमचे ठेवत असत. सर्वसामान्यांच्या अस्थि साध्या मातीच्या भांडयांमध्ये जतन केल्या जात तर राजघराण्यातील वा अन्य धनवान कुटुंबातील मृतांच्या अस्थि मोठया किंमती पेटीमध्ये - sarcophagus - जतन केल्या जात. खालील चित्रांपैकी पहिले चित्र अस्थिकुंभ ठेवण्याच्या कोनाडयाचे आहे. चित्रात दिसणारा कोनाडा दुसर्या मजल्यावर आहे कारण पहिला मजला आता जमिनीखाली आहे. अस्थिकुंभ ठेवण्यासाठी असे कोनाडे असलेल्या अनेक जागा - ज्यांना columbarium असे म्हणत असत - येथे आसपास भग्नावस्थेत दिसत आहेत. दुसरे चित्र अस्थि ठेवण्याच्या दगडामधून कोरलेल्या पेटीचे आहे. पेटीवर मृत व्यक्तीचे नाव आणि अन्य माहितीहि कोरलेली दिसते. ही दगडी पेटी तशी साधीसुधी आहे. राजघराण्यातील वा अन्य धनवान कुटुंबातील मृतांच्या अस्थि ठेवण्याच्या किंमती पेटया पुढील दोन चित्रांमध्ये दिसतात. (ह्या पेटया येथील नाहीत, वॅटिकन म्यूझिअममधील पेटयांची ही चित्रे आहेत.) ह्या दोन्ही किंमती पेटया 'पॉर्फीरी' ह्या ईजिप्तमध्ये मिळणार्या दगडामधून कोरलेल्या आहेत. ईजिप्तमधून आणलेला असा दुर्मिळ दगड केवळ धनिकांनाच परवडणार! त्यानंतरची दोन चित्रे म्हणजे तेथीलच एका घराच्या जमिनीवरची मोझेइक चित्रे आहेत. त्यांपैकी एकामध्ये दोन डॉल्फिन मासे दिसत आहेत. हे गाव बंदराचे आणि समुद्रावर अवलंबून असल्यामुळे समुद्राशी संबंधित चित्रे येथे मिळणे साहजिक आहे. दुसर्या मोझेइकमध्ये ग्रीकांचा पेगॅसस नावाचा पंख असलेला घोडा,एक अन्य प्राणी आणि एक मानवाकृति दिसत आहे.
ह्यानंतर आपण रोम दरवाज्यापाशी - Porta Romana - येऊन पोहोचतो. (आकाशचित्रातील क्र. १) शहराचे हे प्रमुख प्रवेशद्वार. मुळात दोन मजल्याइतके उंच असलेल्या ह्या दाराचा केवळ वरचा अर्धा भाग आत थोडाफार शिल्लक उरला आहे. बाकीचे दार अर्धे जमिनीच्या खालीच आहे. दरपाशीच तेथेच सापडलेले काही शिलाखंड कडेला लावून ठेवलेले आहेत. त्यांपैकी एकावरचा लेख मधल्या चित्रात दिसत आहे. जालावर मिळालेल्या माहितीनुसार त्यावर लिहिलेला लेख
"SALVTI CAESARIS AVGVST
GLABRIO PATRONVS COLONIAE D(ecreto) D(ecurionum) F(aciundum) C(uravit)"
असा आहे. ह्या लेखावर एक शिल्प उभे होते. त्याचे नाव 'सम्राट् ऑगस्टसचे दीर्घायुरारोग्य'. ही एक स्त्रीदेवता दाखविली असून शहरातील एक प्रमुख नागरिक ग्लब्रिओनस ह्याने हे शिल्प करवून घेतले होते. शहरात प्रवेश करणार्यांना आश्वासक म्हणून रोम दरवाज्याच्या जवळच एका मोकळ्या जागेत विक्टोरिया मिनर्वा ह्या ग्रीक देवतेचा पुतळा उभा आहे.
येथून पुढे निघून आपण क्र. २ ह्या दुकानांच्या जागेपाशी येऊन पोहोचतो. ह्या जागा म्हणजे आयात झालेल्या वस्तूंची गोदामे असावीत असा तर्क आहे.
ह्याच्या पुढची जागा म्हणजे क्र.३ नेपच्यूनचे स्नानगृह. रोमन सामाजिक जीवनात ह्या स्नानगृहांचे विशेष स्थान होते. प्रत्येक गावात आणि शहरात एक वा अधिक अशी ही सार्वजनिक स्नानगृहे असत आणि सम्राट आणि त्याचे अधिकारी, धनिक लोक अशी स्नानगृहे बांधून जनतेला खूष ठेवण्याचा प्रयत्न करीत. गंभीर चर्चा, हलक्याफुलक्या गप्पा, कुचाळक्या, कारस्थाने करण्यासाठी एकत्र यायची हीच जागा. ऑस्टियामध्ये अशी दोन स्नानगृहे आहेत. एक हे, नेपच्यूनच्या नावाचे आणि दुसरे फोरमजवळील, तेथे आपण नंतर जाऊ.
हे स्नानगृह त्यातील विस्तृत मोझेइक कामासाठी विख्यात आहे पण सध्या मोझेइकची देखभाल चालू आहे म्हणून आत प्रवेश बंद आहे असे सांगणारी सूचना लावली आहे. तिच्यावर आतील मोझेइकचे चित्र आहे पण त्यावरून काहीच कळत नाही. त्यापेक्षा जास्ती गंमत म्हणजे तिच्यातील भाषा:
| The mosaic of Neptune is covered for maintenance. We excuse there for the uneasiness.
The Direction. |
दुरूनच अर्धवट दिसणार्या मोझेइकची काही छायाचित्रे घेऊन पुढे क्र. ४ कडे जाऊ.
क्र.४ मध्ये अॅम्फीथिएटर आणि त्याला लागून असलेली दुकानांची जागा अशा दोन गोष्टी आहेत. थिएटर पुष्कळच सुस्थितीत आहे. चढत्या पायर्यांची बनविलेली प्रेक्षकांची बसायची जागा (cavea), वादकांची बसायची जागा (orchestra) आणि अभिनय करणार्यांसाठी उंचावर स्टेज (skena)असे त्याचे स्वरूप आहे. सुमारे २००० प्रेक्षकांची येथे सोय आहे. प्रेक्षकांसाठी पायर्यांच्या मागे चार जिने आहेत, ज्यावरून प्रेक्षक प्रथम वर येऊन तेथून आपल्या जागेकडे जातात. मुख्य प्रवेशद्वारातूनहि पायर्यांच्या खालून बोगद्यासारख्या वाटेने आत येता येते पण तो प्रवेश केवळ अतिमहत्त्वाच्या व्यक्तींसाठीच राखीव आहे. पायर्यांच्या खाली अनेक खोल्या आहेत, ज्यांचा उपयोग दुकाने, साठवणीची जागा असा केला जाई. प्रवेशद्वाराहि सुबक बांधणीचे आणि विटा आणि रोमन पद्धतीचा चुना वापरून बांधलेले आहे. अशी कैक बांधकामे वारा-पाऊस-थंडी-ऊन्ह ह्यांना तोंड देत २००० वर्षे उभी आहेत ही गोष्ट लक्षणीय आहे. बाजूलाच थिएटरच्या शोभेचा भाग म्हणून असलेली आणि नाटकात वापरायच्या मुखवटयांसारखी दिसणारी तीनचार शिल्पे आपल्या जागा सोडून पडलेली आहेत. त्यांपैकी एकाचे छायाचित्र येथे आहे.
प्रवेशद्वारावर लॅटिनमध्ये एक लेख आहे. त्याचे छायचित्र मी घेतले होते. नंतर जालावर शोधल्यावर त्याचा अर्थहि सापडला. लॅटिन शिलालेख कसे असतात हे जाणण्याची इच्छा असलेल्यांसाठी मूळ लेख आणि त्याचा इंग्रजी अनुवाद येथे देत आहे. लेख बराचसा मोडतोड झालेला आहे. चित्रातील काळसर भाग मूळचा आणि पांढरट भाग अलीकडे पुनः बसविला आहे. (लेखात उल्लेखिलेला कमोडस म्हणजे 'ग्लॅडिएटर' चित्रपटातील हीरो मेरिडिअस - Russell Crowe - ह्याचा प्रतिस्पर्धी.)
|
|
IMP CAES DIVI MARCI ANTONINI PII FILIVS DIVI COMMODI FRATER DIVI ANTONINI PII NEPOS DIVI HADRIANI PRONEP DIVI TRAIANI PARTHICI ABNEPOS DIVI NERVAE ADNEPOS L. SEPTIMIVS SEVERVS PIVS PERTINAX AVG ARABICVS ADIABENICVS PP PONTIF MAX TRIBVNIC POTEST IIII IMP VIII COS II ET MARCVS AVRELIVS ANTONINVS CAESAR DEDICAVERVNT इंग्रजी भाषान्तर: Imperator Caesar, son of the divine Marcus Antoninus the pious (= Marcus Aurelius),brother |
ह्यापुढील चार छायाचित्रे थिएटरच्या मागे असलेल्या विस्तृत जागेशी संबंधित आहेत. पहिले छायाचित्र थिएटरमधून घेतलेले आहे हे पायर्यांवरून कळत आहे. ही जागा म्हणजे मध्यभागी कोणाएका देवतेचे मंदिर - त्याचा चौथरा आणि दोन स्तंभ काय ते उरले आहेत - आणि मंदिराच्या चोहो बाजूस स्तंभांच्या पलीकडे असलेल्या नाना प्रकारच्या आयात-निर्यात संबंधी दुकानांच्या जागा. येथे आयत-निर्यातीचे व्यवसाय एकत्रित होते हे तेथील मोझेइक्सवरून दिसून येते. पुष्कळ दुकानांसमोर व्यवसायाचे नाव आणि तेथे कसला व्यापार होतो हे सुचविणारी चित्रे प्रवेशद्वारात दिसून येतात. त्यांपैकी दोन येथे दाखवीत आहे. त्यांपैकी पहिल्या चित्रात दोन डॉल्फिन्स आणि एक धान्य मोजायचे माप दिसत आहे आणि SNFCC अशी अक्षरे आणि त्यापलीकडे NAVICVLARI CVRBITANI D(e) S(uo) असे शब्द दिसत आहेत. जालावर मिळालेल्या अर्थानुसार SNFCC म्हणजे S(tatio) N(egotiatorum) F(rumentariorum) C(oloniae) C(urbitanae, कुर्बा (ट्यूनिशिया) ह्या कॉलनीमधून आयात होणार्या धान्याच्या व्यवसायाची जागा. तसेच NAVICVLARI CVRBITANI ह्यावरून कुर्बाशी समुद्रमार्गे व्यापार अशी काहीशी सूचना दिसते कारण लॅटिनमध्ये navicula म्हणजे नौका. दुसर्या मोझेइकमध्ये समुद्रदर्शक असा डॉल्फिन मासा, दोन शिडाची जहाजे आणि मध्ये एक दीपगृह दिसत आहे.
आता आपण क्र.५कडे जाऊ. शहराच्या मध्यस्थानी असलेली ही जागा अनेक पायर्यांच्या वर बांधलेली असून नगरातील अन्य सर्व बांधकामांपेक्षा भव्य आहे. ज्यूपिटर, जूनो आणि मिनर्वा ह्या Capitoline Triad ह्या नावाने ओळखल्या जाणार्या त्रिमूर्तींचे हे देऊळ असावे असा तर्क केला जातो. अशी देवळे सर्व शहरात मुख्य भागी बांधलेली असत. सध्या देवळासमोरील स्तंभ आणि त्याच्या उंच भिंती सोडल्या तर पूर्वीच्या भव्यतेचा काहीच पुरावा उरलेला नाही देवळासमोरील मोकळ्या मैदानाच्या सभोवती स्तंभांवर तोलून धरलेल्या मार्ग होता. हा शहराचा फोरम. फोरमसमोर रोमा आणि ऑगस्टस ह्यांना वाहिलेले देऊळहि होते पण पडक्या भिंतींव्यतिरिक्त तेथे आता काहीच दिसत नाही.
फोरमनंतर आपण क्र.६ फोरम स्नानगृहाकडे जाऊ. वाटेत एका मोकळ्या जागेत एक मस्तकरहित पुतळा उभा आहे मात्र तो कोणाचा आहे हे कळत नाही. त्याशेजारी स्नानगृहाचा प्लॅन दर्शविला आहे. त्यामध्ये थंड, कोमट आणि कढत पाण्याची सोय असलेल्या खोल्या, पाणी गरम करण्यासाठी मोठया शेगडयांचा जागा, खाद्यपदार्थ मद्य विकण्याची जागा अशा सर्व गोष्टी भग्नावस्थेत स्पष्ट ओळखता येतात. स्नानगृहातील काही चित्रे अशी आहेतः खाद्यपदार्थ आणि मद्य विकण्याची जागा, स्नानाचा हौद आणि मागे बैलावर बसलेल्या युरोपा देवतेचे चित्र, समुद्रातील मासे आणि अन्य जीव, तसेच पाच मजल्यांचे दीपगृह ह्यांचे भिंतीवरील मोझेइक, ट्रायटन (हातात शंख धरलेला) आणि बैलासह युरोपा.




फोरम आणि स्नानगृह जवळ असल्याने येथे माणसांचा वावर बराच असणार. त्यांच्यासाठी केलेली सोय पहा.
येथील आपली धावती भेट आता शेवटाला येत आहे. परतीच्या मार्गावर स्टेशनच्या आवारात पुढील स्मृतिशिला दिसली. उत्खननात १८६३ साली सापडलेली ही शिला गुलामगिरीमधून सुटका केल्या गेलेल्या एका जोडप्याची दिसते. त्यांना मुक्तता बहाल करणार्या त्यांच्या धन्याचे नावहि तेथे नोंदवले आहे. आपल्या मुक्ततेबद्दल चिरस्थायी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा मार्ग आहे काय असे वाटून जाते. शिलेवरील मजकूर आणि त्याचा अर्थ असा आहे: of Montana Manlia, freedman of Marco, of Felicula Manlia, freedwoman of Marco.
(फोरम स्नानगृहातील चित्रे http://www.ostia-antica.org/ येथून)
- Read more about ऑस्टिया अँटिका
- 8 comments
- Log in or register to post comments
- 9862 views
कृपाप्रसाद...
- Read more about कृपाप्रसाद...
- 11 comments
- Log in or register to post comments
- 11515 views
निर्वात पोकळी नि चिंतित वटवट
Taxonomy upgrade extras
मी काय करतोय? मला काय करायचय? खरं तर मला काय करायचय ह्याचाशी तुम्हाला काय करायचय?
कर्महीन आणि निरुद्देश जीवन घालवणे हे विध्वंसक कार्यापेक्षा उत्तम नाही का? की जरासे विध्वंसक आणि रजो-तम गुणी झालेले चालेल पण कर्म करणे योग्य? कशासाठी काय केले पाहिजे?ही वेळ काय करायची आहे?
मी असा एका निर्वातात बसुन काय करतोय? एका रिकामटेकडेपणाने ही मनोपोकळी व्याप्त केली आहे का?
हे रिकामपण चांगले की वाइट? वाइट असेल तर कुणासाठी?
इतरांसाठी की माझ्याचसाठी? कुणी काहीच प्रतिसाद का देत नाही?
मी एकटाच तासनतास पुन्हा पुन्हा सगळ्यांना संपर्क तरी किती करु? सगळे का टाळताहेत?
काय झाले आहे? कुठे आहेत आई-बाबा?
- Read more about निर्वात पोकळी नि चिंतित वटवट
- 11 comments
- Log in or register to post comments
- 5212 views