गणवेष आणि Uniform!

फक्त गणित, विज्ञान किंवा तत्वज्ञान अशा विषयांवरच खोल विचार करता येतो, असा बऱ्याच लोकांचा समज असतो. पण या म्हणण्यात काही फारसं तथ्य नाही. आज सकाळचीच गोष्ट. कोणीतरी माझ्यासमोर 'शाळेचा गणवेष' असा शब्दप्रयोग केला, आणि माझं विचारचक्र सुरू झालं. गणवेष हा तसा मराठीमधला रुटीन शब्द. तो ऐकल्यावर मनात, लाल चट्टे असणाऱ्या किंवा पांढऱ्या रंगाच्या शर्टाचं एक जनरल चित्र उमटण्याव्यतिरिक्त काही फार प्रक्रिया घडत नाहीत. पण या शब्दाच्या ईंग्रजी प्रतिशब्दाच्या पार्श्वभूमीवर मात्र हा शब्द अचानक इंटरेस्टींग होतो! कसा? सांगतो!

गण म्हणजे शिष्य, भक्त किंवा तत्सम. कोणालातरी मानणारा किंवा follow करणारा. त्याचा पेहराव म्हणजे गणवेष. याला ईंग्रजीमध्ये uniform म्हणतात. याचीही फोड करूयात. uni म्हणजे एक आणि form म्हणजे स्वरूप. थोडक्यात एकसारखं स्वरूप म्हणजे uniform. आता यात एक गंमत आहे. गणवेष हा गणाचा वेष असल्याने, त्या गणाचा, कोणीतरी गणपती असणंही compulsory आहे! गणपती म्हणजे गुरू या अर्थाने. थोडक्यात गणवेष या शब्दात एक higher authority किंवा ideology अध्याहृत आहे. uniform मध्ये तसं नाही. तिथे एकसारखे कपडे घालण्याला महत्व आहे. गणवेषात एकसारखे कपडे घालण हे खरं तर compulsory नाही! गणाचा वेष हवा, तो काहीही असू शकतो, एकसारखा असेलच असं नाही. uniformity मध्ये जनरली individuality ला स्थान नसतं. स्वत्वाच निर्मूलन म्हणजे एकवाक्यता. म्हणजेच uniform या शब्दात संघभावना किंवा coordination गृहीत आहे! त्यामुळे जर 'खोल' विचार केला तर लक्षात येतं की uniform आणि गणवेष या शब्दांचा मूडच वेगवेगळा आहे. आणखी एक मुद्दा म्हणजे गणवेष या शब्दात 'वेष' आल्यामुळे तो फार specific बनून गेला आहे. म्हणजे शब्दश:, तो फक्त पेहरावाबद्दल बोलतो. uniform हा form किंवा स्वरूप याच्याबद्दल बोलत असल्याने तो थोडा अधिक व्यापक आहे. किंबहुना म्हणूनच ईंग्रजीमध्ये uniform हा शब्द अधिक flexible पणे वापरला जातो.

आपल्याकडे लोक 'शाळेचा गणवेष' असं बऱ्याचदा म्हणतात. ते तसं चूकच. शाळेचा मधली षष्ठी अनावश्यक आहे. गणवेष हा गणाचा असतो, मग शाळेचा गणाचा वेष असं कसं होईल? 'शाळा गणवेष' हा शब्दप्रयोग अधिक चपखल आहे. ईंग्रजीमध्येही, school's uniform असं न म्हणता school uniform असं म्हणलं जातं!

आता आणखी थोड्या गमती. वरती explain केल्यानुसार जर वेगवेगळ्या शाळांची मुले आपापल्या शाळा गणवेषात आली तर ते सर्वजण गणवेषात असतील पण uniform मध्ये नसतील! आता हे अतीच झालं, पण खरंय! आणि आधी न ठरवता किंवा योगायोगाने किंवा कोणताही विशिष्ठ हेतू मनात न ठेवता किंवा नाईलाज म्हणून काही लोकांनी एकसारखे कपडे घातले तर ते uniform मध्ये असतील पण गणवेषात नसतील. असो. रात्रीबेरात्री असलं काहीतरी convoluted लिहिण बरोबर नाही.

या लेखाला काही फारसा मुद्दा नाही. ठरवलं तर कशाचाही कीस पाडता येतो, इतकाच काय तो take-away!