ऐसी अक्षरे लेखन कार्यशाळा - प्रास्ताविक

तुम्हाला तबला वाजवायला शिकायचं असेल, पेटी वाजवायला शिकायचं असेल, किंवा गाणं शिकायचं असेल तर शिकवणारे आसपास सहज सापडू शकतात. तो क्लास लावला, घरी नियमित प्रॅक्टिस केली तर वर्षा दोन वर्षांत आपल्यात फरक पडलेला जाणवतो. सगळ्यांनाच काही गानकोकिळा किंवा गंधर्व व्हायचं नसतं. आपल्या मनातलं गाणं मोकळेपणे बाहेर यावं, ऐकणाराला आवडावं, आणि आपल्यालाच म्हणताना आनंद व्हावा अशी अपेक्षा असते. त्यासाठी तयारी करण्याची सोय असते. कोणीतरी जाणकार आपल्याला स्वरांची ओळख करून देऊ शकतो, कुठे बेसूर होतो आहोत हे सांगू शकतो, काही ताना हरकती घोटवून घेऊ शकतो. यातून गळ्याला एक शिस्त लागतेच, आणि मुख्य म्हणजे आपण गाऊ शकतो अशी खात्री निर्माण होते. आणि बहुतेक वेळा ही खात्री, हा आत्मविश्वास महत्त्वाचा असतो. आपला स्वर नीट लागत नाही अशी भीती असेल तर गाणं जसं चोरट्या आवाजात होतं, किंवा म्हणायलाच भीती वाटते. पण एक विशिष्ट हुकुमत आली हे जाणवलं की आपल्यालाच आपल्या गाण्यातून आनंद येतो. एक मोकळेपणा, एक स्वातंत्र्य येतं.

लेखनाच्या बाबतीत मात्र असा शिक्षक दुर्लभ. चांगलं ललित लिखाण कसं करावं? मुळात चांगलं लिखाण कसं करावं? दुर्दैवाने हे शिकण्याची तितकीशी सोपी सोय कुठे नाही. त्यामुळे आपलं लेखन हे न शिकलेल्या, बऱ्या आवाजाच्या व्यक्तीच्या गाण्याइतकंच मर्यादित राहतं. आपण अनेक ठिकाणी ओघवतं लेखन पाहतो. आपल्यालाही असं लिहिता यावं अशी इच्छा होते. त्यासाठी मेहनत घ्यायची तयारी असते. पण आपल्या लेखनापासून त्या जातकुळीच्या लेखनापर्यंत जाण्यासाठी, निदान जवळ तरी जाण्यासाठी काय करावं हे माहीत नसतं. त्यामुळे मनात आलेलं लेखन कागदावर उतरवण्याचंही धार्ष्ट्य अनेकवेळा होत नाही. गाणं चोरट्या आवाजात झालं की म्हणायची भीती वाटते तसंच.

त्यामुळे आत्तापर्यंतचा माझं निरीक्षण असं आहे की पहिल्यांदाच कथा लिहिणारे (काही मान्यवर अपवाद वगळता) अगदी मोजक्या शब्दांत गोष्ट सांगण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणजे व्यक्तींची नावं, जुजबी नात्यांची ओळख, प्रसंग आणि आवश्यक तितकेच संवाद यात कथा आटपते. जालावरच्या अनेक अशा लेखनाला मी प्रतिसाद म्हणून 'कथेचा आराखडा म्हणून चांगली आहे, पण अधिक रंगवायला हवी' असं म्हणतो. मात्र रंगवणं म्हणजे काय, हे थोडक्यात सांगणं कठीण असतं. लेखकालाही ती गरज जाणवली तरी ती भागवण्यासाठी काय करायचं हे माहीत नसतं. काही पुढच्या पायरीवरच्या कथांमध्येही अनेक अंगं गाळलेली असतात. उदाहरणार्थ - तीन-चार व्यक्तिरेखा असलेल्या कथेत त्यांचे परस्परांशी होणारी संभाषणं, आणि हालचाली बारीकपणे टिपलेल्या होत्या. घटना आणि काही रूपकं चांगली वापरली होती. पण एकाही ठिकाणी त्या परिसराचं वर्णन नव्हतं, किंवा त्या व्यक्ती कशा दिसतात याचंही वर्णन नव्हतं. अवकाश, रंग, पोत, व्यक्तिमत्व यांसारख्या अंगांचं वर्णन करून कथेचा पोत निश्चितच सुधारला असता. पण अशा प्रकारे सुधारणा करता येतील, किंवा अशा काही गोष्टींबद्दल विचार करण्याची गरज आहे हे शिकवलं जात नाही.

यावर उपाय म्हणून मी ऐसी अक्षरेवर लेखनाची वर्कशॉप्स घेणार आहे. मी वर्कशॉप घेणार म्हणजे मला काही फार चांगलं लिखाण येतं असं नाही. किंबहुना मला अनेक गोष्टी शिकायच्या आहेत. त्या शिकायला मिळतील हा एक माझा स्वतःचा उद्देश आहेच. मग मी लेखनातला तज्ञ नाही, आणि वर्कशॉपमध्ये भाग घेणारेही कोणी नाहीत अशा परिस्थितीत आपण शिकणार कसे? गाण्याच्या उदाहरणानेच उत्तर द्यायचं झालं तर आपल्यापैकी उत्कृष्ट गायक कोणी नसला तरी कानसेन भरपूर आहेत. त्यामुळे जर आपण सगळ्यांनीच थोडी थोडी एकत्र प्रॅक्टिस केली तर एकमेकांच्या चुका दाखवणं, एकमेकांच्या चांगल्या लेखनाला दाद देणं यातून सगळ्यांनाच खूप काही शिकायला मिळेल अशी आशा आहे. दुसरी जमेची बाजू म्हणजे ऐसी अक्षरे सारखं ऑनलाइन व्यासपीठ असल्यामुळे लिखाण करणं, इतरांचे प्रयत्न तपासून बघणं, एकमेकांना मदत करणं, चुका दाखवणं यासाठी एक चौकट तयार आहे. दहा लोकांनी आठवड्यातून एकदा जमून आपापलं लेखन वाचून दाखवण्याच्या कागदी-भौतिक मार्गापेक्षा ही चौकट कितीतरी लवचिक आणि परिणामकारक आहे. म्हणून हा कार्यशाळेचा प्रपंच.

तंत्र शिकणं म्हणजे लेखन शिकणं का? काही कट्टर प्रतिभावादी म्हणतात की लेखक हा जन्मावा लागतो, तो घडवता येत नाही. मला हे पूर्णपणे पटत नाही. बहुतेक वेळा त्यांना जगातले सर्वोत्तम लेखक डोळ्यासमोर असतात. आणि कितीही शिकवलं तरी बहुतेक लोक त्यांच्याइतकं उत्तम लिहू शकणार नाहीत हे खरंच आहे. पण तंत्रावर मेहनत घेणंच नाकारणं मला मान्य नाही. संगीतातलंच उदाहरण घ्यायचं तर अल्लारखॉंसारख्याच्या पोटी निपजला नाही तर झाकीर हुसेनसारखं होणंच शक्य नाही हे घटकाभर आपण मान्य केलं तरीही झाकीर हुसेनने जी रोज दहा दहा तास मेहनत घेतली ती घेतली नसती तर तो इथपर्यंत पोचला असता का? आणि सर्वांनाच झाकिर हुसेन व्हायचं नसतं. पण किमान आपल्या मनात जो ठेका आहे तो बाहेर येण्यासाठी तंत्र घोटवून घ्यावंच लागतं. अशी मेहनत इतर कलाप्रकारांत घेण्याची प्रथा आहे, व्यवस्था आहे. लेखनाच्या बाबतीत चित्र फार वेगळं आहे. अनेक होतकरू लेखकांना इच्छा असूनही ही तंत्रं आत्मसात करण्यासाठी काही मार्गदर्शन मिळत नाही. या कार्यशाळेतून आपण 'एकमेंका साह्य करू अवघे धरू सुपंथ' या पद्धतीने प्रगती करायची इच्छा आहे.

कल्पना अशी आहे, आपल्याला जे शिकायचं आहे त्याचे लहान लहान तुकडे तयार करायचे. आणि ते एकमेकांच्या सहाय्याने आणि सरावाने शिकून घ्यायचे. आपल्याला शब्द बऱ्यापैकी येतात. तबला शिकताना आपण नुसते बोल यावेत किंवा गाणं शिकताना स्वर यावेत तसे. पण त्यांचं योग्य पद्धतीने जोडणी करून ते विशिष्ट लयीत आणण्यासाठीचे ताल किंवा राग यासारख्या गोष्टी एकमेकांकडून शिकून घ्यायचे. लेखनासाठी - विशेषतः ललित लेखनासाठी काय काय आवश्यक आहे हे पाहून त्याचा एक तुकडा घ्यायचा. त्या अंगाचा सराव करता येईल असे सुमारे दोनशे शब्द प्रत्येकाने लिहायचे. (दोनशे हा आकडा काही दगडात कोरलेला नाही. सरावापुरता पुरेसा मोठा- वाचण्यासाठी पुरेसा लहान असण्यासाठी अंदाजे मी हा आकडा घेतलेला आहे.) इतरांनी काय लिहिलं आहे ते वाचायचं. त्यांना बरा-वाईट प्रतिसाद द्यायचा. आपल्याला मिळालेल्या प्रतिसादातून मनापासून शिकण्याचा प्रयत्न करायचा. त्यासाठी कधीकधी आपल्याला आकर्षक न वाटणारे बदलही करून बघण्याची तयारी ठेवायची. जमल्यास आपल्या मजकुराची सुधारित आवृत्ती लिहायची. या विषयावर कोणा उत्तम लेखकाने काही लिहिल्याचं उदाहरण सादर करता आलं तर ते करावं. कोणी हे कसं करावं याबद्दल काही विचार मांडलेले असतील तर ते उद्धृत करावेत. पण मुख्य भर सदस्यांनी प्रत्यक्ष काहीतरी लिहून बघण्यावर, एक प्रयत्न करून बघण्यावर असायला हवा. या प्रयत्नांतून लेखन सुधारेलच, पण शिवाय वाचनही सुधारेल अशी आशा आहे. आपण गाणं शिकलं की गायकही नक्की काय चांगलं करतो आहे याबाबतची जाण अधिक निर्माण होते.

या प्रकल्पात ऐसीकरांनी सक्रीय सहभाग घ्यावा ही विनंती.