ब्रिटिशकालीन भारत, भारतीयांना झालेले फायदे

मनोबा - तू माझे मुद्देच विसरला आहेस.

१. ब्रिटीश कालीन भारत असे काही नव्हतेच असे मी म्हणले तर. भारतीयांनी ब्रिटीशांना कामाला ठेवले होते त्यांच्या फायद्या साठी. हे अजाणते पाई असेल पण तसे होते खरे. कदाचित भारतीयांना अजुन राज्य वगैरे करण्याची अक्कल आली नाही इतकी समज जमिनीवरच्या लोकांना असावी.

२. आत्ता जेव्हडे मनोबा आणि मला स्वातंत्र आहे - तितकेच किंवा त्याच्या पेक्षा जास्त दर्जाचे स्वातंत्र १९३० मधे त्यावेळच्या मनोबाला होते.

ब्रिटिशांनी भारताला एक नवा धर्म दिला - क्रिकेट नावाचा.
कलेचं लोकशाहीकरण झालं - पूर्वी नाचगाणं हे वेश्यांचं काम समजलं जाई आणि चित्रकार वगैरे कारागीर खालच्या जातीचे समजले जात. आता ब्राह्मण घरातल्या स्त्री-पुरुषांनाही नृत्य, संगीत किंवा चित्रकला शिकावीशी वाटू लागली. कलांचं रीतसर शिक्षण देणारी विद्यालयं सुरू झाली.
पूर्वीच्या शिक्षणातून पढतपंडित निर्माण व्हायचे तर ब्रिटिश शिक्षणातूनही तेच होऊ लागलं - फक्त आता ते निव्वळ मंत्रपठण करून पैसे उपटण्यापेक्षा सरकारी ऑफिसात बाबूगिरी करून लाच खाऊ लागले आणि सामान्य जनतेचं जिणं त्यांनी हराम करून सोडलं.

ब्रिटिश नसते तर कोणत्या गोष्टी तितक्या प्रभावीपणे झाल्या नसत्या ही यादी फार मोठी नसावी. जगभरात अनेक म्हत्त्वाच्या ऐहिक गोष्टी (जसे रेल्वे, पोस्ट वगैरे) होत असताना त्या इथेही झाल्या व त्यावेळी ब्रिटिश होते त्यामुळे ते ब्रिटिशांमुळे झाले असे होत नाही तर ते केवळ ब्रिटिशांनी केले असे होते. (हेच ब्रिटिशपूर्व काळातील राज्यकर्त्यांनाही लागू आहे).

ब्रिटिशांनी माझ्या मते भारताला पिरिऑडीकली बदलू शकणार्‍या लोकनियुक्त व लोकांना उत्तरदायी प्रतिनिधींची सवय लावली ही मुळातूनच उपखंडाला नवीन असलेली गोष्ट दिली असे वाटते. (हे अनभ्यस्त मत कोणीतरी खोडा प्लीज)

त्या व्यतिरिक्त नगररचना करण्याचा दृष्टीकोन, लेखी दस्तऐवजीकरण करण्याची सवय लावणे इत्यादी महत्त्वाच्या गोष्टी त्यांनी भारतात आणल्या. पाने, फुले, पक्षी, किडे, प्राणी यांचा शास्त्रीय अभ्यास त्यांच्या आधी किती डॉक्युमेंटेड आहे कल्पना नाही. नकाशाही डॉक्युमेंट करणे त्यातच आले.

इथे ऐसीवरच कोणाचीतरी 'जर भारतावर ब्रिटिशांचे राज्य आले नसते तर फ़्रेंचांचे आलेच असते. प्रवाहात एकमेकांवर आदळणारी भांडी ----------------------------------------------- ' अशी कोणाची तरी स्वाक्क्षरी वाचली होती ती आठवली.
एकूण या सगळ्याबद्दल ब्रितिशांचे उपकार मानावेत किंवा त्यांच्या तत्कालीन कर्तबगारीचे गोडवे गावेत काय ?
काही जुने संदर्भ (आत्ता पुस्तकांची नावे वगैरे आठवत नाहीत ) वाचल्याचे आठवते की एकंदरच ब्रिटिश साम्राज्यात भ्रष्टाचार, बजबजपुरी इत्यादी चांगल्यापैकी बोकाळला होता. बाकी काही नाही तरी वानगीदाखल 'साउथ सी बबल' किंवा 'ब्रिटिश साम्राज्याचे पैसे खाणारे मुंबई बंदरातले अधिकारी' या घटना वाचल्याचे निश्चितपणे आठवते.

तसेही उपकार मानायचे असतील तर ब्रिटिशांचे न मानता 'प्रबोधनाच्या काळाचे युरोपिअन नायक' जे आहेत त्यांचे मानावे लागतील. कारण सतराव्या अठराव्या शतकात हिंदुस्थानात कोणत्यातरी युरोपीय सत्तेचे वसाहत वसवणे जवळपास निश्चित होतेच.

बाकी योग ही भारतीयांची जगाला देणगी, शून्य ही भारतीयांची जगाला देणगी किंवा मेकेनिकल इंन्व्हेनशन ही युरोपीयांची जगाला देणगी असे म्हणणे जितके वृथा तितकेच हे असे मत आहे.

इंटरेस्टिंग चर्चा आहे. इथेच वरती ऋषिकेश ने म्हंटल्याप्रमाणे 'लोकशाही' हे सर्वात मोठी देणगी असावी. स्वातंत्र्य १९४७ ला मिळाले पण त्या आधीच सुमारे २० वर्षे लोकनियुक्त प्रतिनिधी हा प्रकार सुरू झालेला होता काँग्रेस मधे. त्यामुळे लोकशाही सरकारची तयारी आधीपासूनच होती.

मला एका बाबतीत कुतूहल आहे. ब्रिटिश अंमल येण्याआधी भारतात विविध "राजे" होते. मग ते परत जाताना ब्रिटिश इंडिया नक्की कोणाकडे जाणार होता? तेव्हाच्या जनतेचे प्रतिनिधीत्व काँग्रेस करत होती, म्हणून काँग्रेस कडे व काँग्रेस ही एक अंतर्गत ("ऑल्मोस्ट" :) ) लोकशाही असलेली संघटना म्हणून स्वतंत्र भारतात लोकशाही सरकार आले - असे काहीतरी झाले का? यात "ब्रिटिश इंडिया" म्हंटले आहे कारण संस्थानांना त्यांनी काय करायचे ते ठरवण्याचे स्वातंत्र्य कागदोपत्री होते. मग त्यांनाही सामील करून घेतले गेले वगैरे तो भाग वेगळा (ज्यांना शब्द माहीत नाही त्यांच्याकरता - १९४७ साली भारतात बराच भाग संस्थानांच्या अमलाखाली होता, तर उरलेला भाग थेट ब्रिटिश अमलाखाली -त्याचा बहुधा 'खालसा मुलूख' असा उल्लेख जुन्या पुस्तकात वाचलेला आहे. कागदोपत्री काँग्रेस सुरूवातीला सत्तेवर आली ती "ब्रिटिश इंडिया" या भागाकरता.).

#४ - मुस्लिम म्ह्णजे राज्यकर्ते या अर्थाने का? ती राज्ये बरीचशी अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ब्रिटिश स्थिरावण्या आधीच मोडकळीला आलेली होती ना?

खफवरून साभार...

आजच्या सर्वसामान्य ब्रिटिश लोकांचं भारताबद्दल - विशेषतः ब्रिटिश साम्राज्याबद्दल - काय मत असतं हा एक प्रश्न मला पडला होता. म्हणून ओळखीच्या (खर्‍याखुर्‍या) ब्रिटिश लोकांना विचारत असतो. (हे अर्थातच प्रातिनिधिक नाही, माझ्या मर्यादित वर्तुळातले आणि मेट्रोपोलिसमधल्या लोकांचे अनुभव, वगैरे...)

- साम्राज्यवादाबद्दल काहीही "वाटायची" धार आता जवळजवळ गेली आहे. म्हणजे दोन्ही अर्थांनी. कॉलनीजवर आपण अत्याचार केले असंही वाटत नाही, आणि द्वेषही नाही. न्यूट्रल भाव.
- बर्‍याच जणांच्या पूर्वजांचा कॉलनीजशी काही ना काही संबंध होता. व्यापारी, सैनिक, खलाशी, कारकून म्हणून. ते लोक त्या कॉलनीबद्दल जरा आत्मीयतेने बोलताना दिसतात.
- कॉलनीजमधून जे काही ब्रिटिश लोक घेऊन आले, त्याने मूठभर लोकांच्याच समृद्धीत भर पडली. बाकी प्रजा तशी गरीबीतच होती. (साहित्यातही त्याचं प्रतिबिंब आहे - डिकन्स, वुडहाऊस वगैरे.)
- आपण कॉलनीला काय दिलं (पोस्ट, रेल्वे, इ.) याबद्दल मतं विचारली असता त्यांचा ओव्हरऑल सूर "इट वॉज अ कॉस्ट ऑफ डुईंग बिझनेस" असा होता.

ब्रिटिशांपासून घेता येण्यासारखा एकच महत्वाचा गुण आपण घेतला नाही, तो म्हणजे शिस्त! त्यामुळेच आपल्याकडे अगदी गल्लीपासून लोकसभा,राज्यसभा , इथपर्यंत गदारोळ पहायला मिळतो.

एक दोन मुद्दे(!)घेऊनच वाद चाललाय.माशीचे पंख भिजततील एवढा चहातरी ओता.(गम्मत)
फक्त ब्रिटिशांमुळेच इथे काही उलथापालथ झाली समाजव्यवस्थेत असं नाही.इतर कोणी युअरोपिअन्स आले असते /बरेच वर्ष राहिले असते तर हा मुद्दा आहेच.मुसलमानी राजवट चालू राहिली असती तर शष्प फरक झाला नसता.
१) त्यांच्या हपिसरांनी फावल्या वेळात प्राणी पक्षीजगत,जातीजमातींच्या नोंदी केल्या.भाषेंचे शब्दकोश बनवले.
२) ज्याला जे काम येतं तो योग्य जागी नेमला जाऊ लागला.जातीव्वस्था अशी आपसूकच मोडून पडू लागली.कामाशी मतलब.
३) एकछत्री कारभार आला.
४) दारूला राजमान्यता मिळाली.जी अगोदर नव्हती.

मला तरी वातते की ब्रिटिश आले हे खूप चांगले झाले.१८०० च्या सुमारास भारत अशी अनागोंदी होती की इतर कोणीतरी आलेच असते.त्यात कोणीतरी अफगाण वगरे येऊन राज्य करण्यापेक्षा ब्रिटिश बरे होते.लोकमान्य टिळकांवर १९१६ मध्ये राजद्रोहचा तिसरा खटला झाला होता आणि त्यात ते निर्दोष सुटले.म्हणजे ब्रिटिशांच्या विरोधी असलेल्यांबाबतही कायद्याचे राज्य ब्रिटिशनी दाखविले होते. ब्रिटिशांनी जिझिया कर लादला नाही.