Skip to main content

डिमॉनेटायझेशन / Demonetisation (भाग २)

----------
भाग १ | भाग २ । भाग ३ । भाग ४ |भाग ५
----------

RBI च्या गव्हर्नरचे स्वप्न

समजा आपण आज देशाची अर्थव्यवस्था सुरु करतो आहोत. आपण RBI चे गव्हर्नर आहोत, म्हणजे या अर्थव्यवस्थेचे हृदय आहोत. आपल्या हातात देशभरातील बँकांचे जाळे आहे, म्हणजे अर्थव्यवस्थेच्या रक्तवाहिन्या आहेत आणि आपल्याला देशाच्या अर्थव्यवस्थेत चलनरूपी रक्तपुरवठा करायचा आहे. पण तो मिळणार कुणाला? तर या देशातील नागरिकांना. मग आपली अपेक्षा काय असेल?

धाग्याचा प्रकार निवडा:

माहितीमधल्या टर्म्स

लग्ने अशी होत.

महाराष्ट्रातील मध्यमवर्गीय समाजातील - म्हणजे मुख्यत्वेकरून बामणं आणि ’ती’ मंडळी, म्हणजे सीकेपी, सारस्वत इत्यादि - ह्यांचे लग्नसोहळे गेल्या दीडदोनशे वर्षांमध्ये कसे बदलत गेले हे पाहणे हा मोठा मनोरंजक विषय आहे. अगदी जुन्या काळातली, म्हणजे १००-१५० वर्षांपूर्वीची ७-७ दिवस चालणारी लग्ने, त्यातील हुंड्यांच्या, रुसव्याफुगव्यांच्या गोष्टी, लग्नातले विधि, अंगावर चुळा टाकण्यापासून दातांनी लवंग तोडण्यापर्यंतचे आंबटशोकीन प्रकार येथून प्रारंभ करून सध्याची ’हम आपके है कौन’ धर्तीची संगीत, जिजाजींचे जोडे लपविणे, फेटे बांधणे, बारात असल्या थेरांनी साजरी होणारी पंजाबी स्टाईल लग्ने येथपर्यंत सर्वांचे सिंहावलोकन करून कोणी सिद्धहस्त लेखक उत्तम पुस्तक तयार करू शकेल पण तितका वकूब माझ्यात तरी नाही.

मी गेल्या ७०-७५ वर्षांमध्ये पाहिलेले बदल नोंदवून ठेवण्याचे कामच मी येथे करणार आहे. ही नोंदहि खूपच अपुरी असेल ह्याची मला खात्री आहे. इतरांनीहि आणखी भर घातल्यास एक मनोरंजक जंत्री तयार होईल अशा अपेक्षेने ही लेखनकामाठी मी करत आहे. माझी माहिती ही जवळजवळ दळिद्री ते खाऊन-पिऊन सुखी, चाळकरी ते वाड्यातले भाडेकरू इतपत मगदूराच्या मध्यमवर्गीय कुटुंबांमधील लग्नांसंबंधी आहे. मला आठवणार्‍या काही जुन्या गोष्टी:

१) घरचेच पूजा सांगणारे भटजी, काही ढालगज भवान्या, रिटायर्ड पेन्शनर प्रकारचे लोक मध्यस्थी करून नावे सुचविणे, टिपणे इकडून तिकडे देणे अशी अगदी पहिल्या टप्प्यावरची कामे उरकत असत. मुलगी गृ.कृ.द. (गृहकृत्यदक्ष), मुलगा सालस स्वभावाचा, नाकासमोर पाहून चालणारा, सरकारी कायम नोकरीवाला आहे असे निर्वाळे दिले-घेतले जात. हे मुलगा/मुलगी सांगून येणे. (हिंदीमध्ये ’बात चलाना’.)

२) तदनंतर ’मुलगी पाहणे’ हा कार्यक्रम उभयता आईवडिलांकडे वा कोणा नातेवाइकाकडे होई. पहिल्याच फटक्यात जमले असे नशीब बहुश: कोठल्याच मुलामुलीचे नसे. दोनचारापासून डझनावारी वेळा ह्यातून जावे लागे. अगदी जुन्या काळात ’मुली, चालून दाखव पाहू’ येथपासून चाचपणी केली जाई. मुलाचे हस्ताक्षर पाहिले जाई. ’चहापोहे हिनेच केले आहेत’ किंवा ’समोरचा बाळकृष्ण हिनेच भरला आहे’ असा मुलीच्या पाककौशल्याचा वा गृ.कृ.द. पणाचा पुरावा दाखवून दिला जाई.

३) ह्यानंतरचे महत्त्वाचे पाऊल म्हणजे देण्याघेण्याच्या बैठकीचे. दोन्ही पक्ष आपापले मुत्सद्देगिरीसाठी नाव कमावलेले कोणी काका, मामा, मावसोबा ह्यांना Chief Negotiator म्हणून नेमत असत. पुढच्या खोलीत पुरुष आणि उंबर्‍यापलीकडे स्त्रीवर्ग असे पक्ष आमनेसामने उभे राहात. काहीवेळ आमचे घराणे कसे नावाजलेले आहे, आमचे अमुकतमुक नातेवाईक कसे उच्च सरकारी अधिकारी - म्हणजे बहुधा मामलेदार, प्रान्त वा तत्सम असे ’भाऊसाहेब’ ह्या सार्वत्रिक उपाधीने ओळखले जाणारे - आहेत अशी खडाखडी झाल्यावर मुख्य कुस्ती सुरू होई. हुंडा देण्याची कितपत ऐपत आहे असा अंदाज घेऊन आपली मागणी वरपक्ष मांडत असे आणि ’नाही हो, आमची इतकी उडी नाही’, ’ऐपत नव्हती तर मुलगी दाखविलीच कशाल” असे वार एकमेकांवर टाकल्यावर आणि अखेर हुंडा आणि वरमाईचा मान, अन्य नातेवाईकांचे मानापमान, आमची इतकी पाने, तुमची किती असल्या हुलकावण्या देऊन झाल्या की याद्या होत. ज्यावर दोन्ही बाजूचे मुत्सद्दी आणि आईवडील सह्या करत. लगोलग गुरुजींना विचारून, कार्यालय कसे उपलब्ध आहे, सुट्या कशा आहेत वगैरे तपशील तपासून लग्नाची जागा आणि तारीख-मुहूर्त ठरत असे.

४) आता लग्नाचे कापडचोपड, दागिने, निमंत्रणे पाठविण्यासाठी पत्ते जमा करणे, निमन्त्रणपत्रिका छापून घेऊन त्या पाठविणे, लग्नाचा फराळ तयार करणे अशी कामे घरातल्या घरातच पार पडत. ओळखीचा आचारी बोलावून ’इतक्या माणसांच्या स्वैपाकाला काय साहित्य लागेल’ असा अंदाज घेण्यात येई. TurnKey पद्धतीची मंगलकार्यालये उघडण्यापूर्वी लहान गावातील लग्ने घरच्याघरी मांडव घालून आणि पुण्यासारख्या शहरांमधून छोट्यामोठ्या वाड्यांमधून निघालेल्या Cottage Industry वजा कार्यालयांमधून होत असत. स्वैपाकाला आचारी आणि मेहनतीला एखादा गडी ह्यांच्या मदतीने घरातीलच महिलामंडळ जेवणावळी उठवत असे.

५) लग्नाच्या पत्रिका हा मजेदार प्रकार होता. सर्वात वर छापखानेवाल्याकडे असतील ते छपाईच्या ब्लॉकवरील गणपति. आत्तासारखे designer गणपति कोणालाच ठाऊक नव्हते. एकंदरच पत्रिका ठराविक मजकूराच्याच असायच्या. समोरासमोर घडी घातलेली दोन पाने आर्टपेपरवर छापलेली आणि छोट्या पाकिटात बसतील इतकीच. काही कल्पक लोक पाकिटालाहि फाटा देऊन पत्रिकेवरच तिकीट चिकटवत असत. हातकागदाच्या, designer, तीनचार पानांच्या पत्रिका कोणी पाहिल्याच नव्हत्या. पत्रिकेमध्ये डाव्या बाजूस 'सौ बाईसाहेब ह्यांस' असा मायना आणि अखेरीस 'लेकीसुनांसह लग्नास अवश्य यावे अशी विनंति बायकांच्या बाजूने असे. उजव्या बाजूस मुख्य पत्रिका. त्यामध्ये घरातील सर्वात वडिलधार्‍या व्यक्तीने निमंत्रण पाठविले आहे असा सूचक मजकूर. शेवटी सह्यांमध्ये विवाहित मुलगे आणि त्यांच्या बायका इतकेच असायचे. लहान मुलांना वगैरे तेथे स्थान नसे. केवळ एका पत्रिकेत 'बाबांच्या विनंतीला मान देऊन आपण सर्वांनी लग्नाला यायचं हं' अशी छोट्या मंडळींची आर्त विनवणी वाचली आहे. हे निमंत्रण ’इष्टमित्रांसह’ असे पण म्हणून त्यावरून चार टवाळ मित्र गोळा करून कोणी लग्नाला गेला असे ऐकलेले नाही. वधूच्या मागे ’चि.सौ.कां.’ (चिरंजीव सौभाग्यकांक्षिणी) असे उपपद, ती ’सौ. होण्यापूर्वीचे म्हणून, लावत असत. दुसर्‍या युद्धापासूनतरी भारतात एकच Standard Time चालू आहे. तत्पूर्वी रेल्वेचा 'मद्रास टाइम' हा मुंबईच्या वेळेहून अलग असे. त्याची स्मृति मुहूर्ताच्या वेळेपुढे 'स्टँ.टा.' अशा अक्षरांमधून बरीच वर्षे नंतरहि टिकून होती. अगदी गरीब घरांमध्ये वेगळी पत्रिका छापून न घेता बाजारातील तयार पत्रिका, सुमारे १००-१२५ इतक्या, विकत घेऊन त्यामध्ये हाताने fill in the blanks मार्गाने मुलगा-मुलगी, आईवडील, लग्नाची तारीख आणि वेळ असा आवश्यक मजकूर हाताने भरून पाठवलेल्या पत्रिकाहि पाहिल्या आहेत. पत्ते लिहितांना योग्यतेनुसार चि., ती.स्व., रा.रा.’सौ., गं.भा., ह.भ.प., वे.शा.सं. इत्यादि उपपदे आठवणीने लिहिली जात.

६) निमंत्रण केवळ लग्नमुहूर्ताचेच असे. ज्यांना जेवणाचे आमंत्रण असेल ते प्रत्यक्ष भेटीतूनच अक्षता द्यायच्या वेळीच मिळे.

७) लग्नसोहळा एकूण सकाळ ते संध्याकाळ इतकाच. तेवढ्यातच 'श्रीमंतपूजना'पासून - सीमान्तपूजन - ते वरात आणि लक्ष्मीपूजन बसवून घेतलेले असे. 'वाङ्निश्चय' नावाचा मिनिसोहळा दुसरे लहान कार्यालय घेऊन करण्याइतके पैसे बहुतेक वधूपित्यांकडे नसतच. प्रत्यक्ष लग्नाच्या धार्मिक बडबडीमध्ये कोणालाच स्वारस्य नसे. धूर डोळ्यात जाऊन बेजार झालेले वरवधू आणि भटजी, आणि स्वरचित मंगलाष्टके म्हणण्यासाठी उत्सुक हौशी कवि/कवयित्री इतकेच जण काय चालले आहे ते पाहात असत. बाकी निमंत्रित मांडवात बसून ’नेहरूंचे काय चुकले’ टाइपच्या चर्चांनी कालक्रमणा करीत असत. दोन्ही पक्षांचे गोंडस ’राजू’ मांडवात धुमाकूळ घालून शिवाशिवी, लपंडावात करमणूक मिळवत असत. बायका एकमेकींच्या दागिन्यांचा आणि साड्यांचा लेखाजोखा मांडत बसलेल्या असत.

८) जेवणाखेरीजच्या निमंत्रितांना लग्नापाठोपाठ 'पानसुपारी' दिली जाई. त्यामध्ये कोठल्यातरी गोड सुपारीचे पुडे, झिरमिरीत कागदात गुंडाळलेला पेढा आणि एक कसलेतरी फूल इतकेच मिळे. घारातल्याच चुणचुणीत मुलांकडे हे काम सोपवले जाई.

९) लग्न लागताच आहेर देणार्‍यांची रांग उभी राही. नव्या जोडप्यामागे कोणी विश्वासू नातेवाईक सर्व आहेरांची वहीत नोंद करत बसलेला दिसे.

१०) लग्नाच्या मुख्य जेवणाच्या वेगळ्याच कथा. जवळजवळ १९६० पर्यंत रेशनिंग आणि अनेक गोष्टींच्या टंचाईमुळे, शास्त्रींच्या काळात आठवड्यातील एक दिवस उपास करण्याच्या आवाहनामुळे निमंत्रितांची संख्या मर्यादित असे. चाट ते चायनीज स्टॉल्स लावून कुंभमेळा भरविण्याची रीत अजून दूरच होती. मुख्य पक्वान्न अगदी जुन्या काळात केवळ बुंदी/मोतीचूर लाडू हे असे. नंतर जिलब्या आल्या. ७५-८० नंतर फ्रूट सॅलड आले. अजून कालान्तराने गुलाबजाम, आमरस ह्यांच प्रवेश झाला. दोन किंवा तीन पंक्ती बसत असत. पहिली लग्न लागताच ऑफिसला जायची घाई असलेल्यांसाठी, दुसरी सर्वसामान्य आणि तिसरी खाशांची. पंगत जमिनीवर पाट मांडून होई. सुरुवातीला दोन जण जेवणार्‍यांच्या कपाळावर तांबडे गंध लावण्याचे काम करीत असत. ह्यासाठी घरांमधून दोन चांदीच्य साखळ्या असत. एकाने ओला लेप हिंडवायचा आणि दुसर्‍याने त्यामध्ये साखळ्ञ बुडवून जेवणार्‍याच्या कपाळावर गंधाच्या दोन ओली लावायच्या. उभे वा आडवे असा option विचारला जाई. घरातील शाळकरी मुले पाणी वाढण्याच्या कामावर असत तर पोक्त बायका भात, वरण, आमटीभाजी, कोशिंबिरी, लाडूजिलब्या वाटण्याच्या कामावर. एकदा नव्या जोडप्याने पंक्तीमधून फिरून एकेक आग्रहाची जिलबी/लाडू प्रत्येक पानात घालण्याची पद्धत होती आणि तेव्हाच ’नाव घेणे’ हाहि नामांकित प्रकार होई. मुलीपाठोपाठ अन्य वडीलधार्‍या बायकाहि आपली ही हौस पुरवून घेत. त्याच पाणीवाल्या मुलांनी सुसंगति सदा घडॊ, हरीच्या घरी शेवया तूपपोळ्या, न मरे यास्तव नेला पर्वतशिखरासि लोटिला खाली, जगन्नाथे केले मज सकळ लोकांत बरवे असे श्लोक म्हणून आपल्या चुणचुणीतपणाचा पुरावा दाखवून द्यावा अशीहि अपेक्षा असे. पंगत संपता संपता तीच मुले पानापुढे विडे ठेवण्याच्या कामावर लावली जात.

११) ’Event Managemaent' हे शास्त्र अद्यापि जन्मले नव्हते. त्यामुळे ’Event Manager' वर सर्व धावपळ सोपवून दोन्ही पक्षाच्या बायकापुरुषांनी लग्न enjoy करायचे ही कल्पनाहि निर्माण झाली नव्हती. जवळजवळ सर्व कामे घरातीलच पुरुषबायका, ’नारायण’ टाईपचे लोक उरकत असत.

१२) संध्याकाळी 'रिसेप्शन' नावाचा प्रकार असे. मुख्य जेवणाचे आमंत्रण नसलेल्यांची ही सोय. तेथे बहुधा गोल्डस्पॉट सारखे पेय पहिल्या दिवसांत, नंतर आईसक्रीम असे बदल झाले. येथे आहेरहि १०-१५ रुपयांच्या मर्यादेतील असत. त्यामुळे ठराविक निरुपयोगी भेटवस्तूंचे चारचार सेट येऊन पडत - उदा. लेमन सेट, सुपारी-लवंग ठेवण्यासाठी लाकडी तबकात तबला-डग्गा.

१३) रिसेप्शन झाले की नव्या जोडप्याला कोणी वडीलधारी मंडळी जवळच्या देवळात नेऊन देवाच्या पाया पडण्याचा कार्यक्रम आवरून घेत.

१४) हे झाले की लग्नघरी दोन्ही पक्षाची निवडक मंडळीच उरत. तदनंतर हमसाहमशी रडून निरोप देण्याघेण्याचा ’जा मुली जा, दिल्या घरी तू सुखी राहा’ लाइनचा पाठवणीचा कार्यक्रम आणि तदनंतर ’ते कसे ग ते कसे, देव्हार्‍यातिल देव कसे असे गाणे जन्मभर गुणगुणण्यास ’नववधू’ (प्रिया मी बावरते फेम) सज्ज होई अणि एका नव्या कुटुंबाची पायाभरणी संपन्न होई.

ललित लेखनाचा प्रकार

डिमॉनेटायझेशन (भाग १)

----------
भाग १ | भाग २ । भाग ३ । भाग ४ |भाग ५
----------

प्रस्तावना

ही प्रस्तावना लिहिण्याचे कारण या लेखनावर येऊ शकणारे काही संभाव्य प्रतिसाद आहेत. संकल्पनांविषयी कुठलीही चर्चा सर्वांना मनपसंद होईल, पूर्णपणे पटेल अश्या स्वरूपात करणे अशक्य असते असा माझा शिक्षणक्षेत्रातील गेल्या २० वर्षांचा अनुभव सांगतो. प्रत्येकाचे पूर्वग्रह आणि आकलन निराळे असते. मी त्याचा आदर करतो. आणि माझी जबाबदारी, संकल्पना तिच्या शुद्ध स्वरूपात तिच्या योग्यायोग्यतेबाद्ल टिप्पणी न करता मांडण्याची आहे, असे मानून चालतो.

धाग्याचा प्रकार निवडा:

माहितीमधल्या टर्म्स

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि - मिथकाची मोडतोड

Taxonomy upgrade extras

ह्या लेखाच्या पार्श्वभूमीसाठी हा पहिला ललित लेख - नैनं छिन्दंति शस्त्राणि

"वरच्या शेखरदादाला बघायला मुलीकडचे लोक आले आहेत," असं मी आईला म्हटलं, तेव्हा तिच्या डोळ्यांत क्वचितच दिसणारा डँबिसपणा दिसला. तिची प्रतिक्रिया अशी का, हे मला तेव्हा समजलं नाही. भाषेतल्या अशा अनेक गमती मला अजूनही समजत नाहीत; पाचवी-सहावीत असताना काय समजणार होत्या!

महायुद्ध ते मोठे घडले

तेंव्हा मग त्या पाच जणांनी
शंखही केले पृथक पृथक
मनापासुनी परस्परांवर
शिवीगाळ मग अशी अथक !

महायुद्ध ते मोठे घडले
राव पडले , पंत चढले
शूर मावळे, नवे कावळे
गल्ली-बोळा-मध्ये लढले!

पाव लगाके पळो यहांसे
नही तो हम हिंदी बोलेंगे

दोआबातील पुर-भय्यांचे
हिंदी ऐकून सुटले लेंगे!

"मुलुख-मैदानी","अफझलखानी"
तोफा तेंव्हा महा गरजल्या
भिता न त्यांना मावळ्यांनीही
तलवारी उपसून परजल्या!

लढाई झाली,चढाई झाली
लाखामध्ये मुर्गी मेली
अनेक वर्षे पोरांनी त्या
यादही बिर्याणीची केली!

आता धनसत्तेची पक्कड
आधीपेक्षा पक्की झाली
नेहमीच्या त्या थैलीशहांची
सत्ता आता नक्की झाली!

सलोना सा सजन है और मै हू - एक सर्वोत्तम गझल!

एका वाग्दत्त वधूचे किंवा प्रेयसीचे भावविश्व व्यक्त करणारी एक सर्वश्रेष्ठ गझल !

सलोना सा सजन है और मैं हूँ

आता माझा सुंदर सजणा आणि मी हेच माझे विश्व आहे असे सांगत आपल्या भावविश्वाचे सुंदर वर्णन या गजलेत ही तरुणी करते.
शबी अब्बास यांचे शब्द , गुलाम अली यांचे स्वर्गीय संगीत आणि आशा भोसले यांची अष्टपैलू गायकी यांनी सजलेली हि गजल रसिकांना भावून गेली नाही तरच नवल! व्हायोलिन चा लाजवाब प्रयोग संगीतात आहे.

मिराज ए गजल या अल्बम मधील ही गजल ! या अल्बम मधील सर्व गजल लाजवाब आहेत.
ही गजल मराठीतील मेहेंदीच्या पानावर किंवा फुलले रे क्षण माझे फुलले रे या गाण्यांप्रमाणेच !

समीक्षेचा विषय निवडा

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि

"तू फेसबुकवर जी कॉमेंट लिहिली आहेस, त्यामुळे तुझ्यावर बदनामीचा दावा ठोकता येऊ शकतो." एक मित्र मला फोनवर म्हणाला.
"बरोबर आहे तुझं. पण आता त्यानेच फेसबुकवर मेसेज टाकून आपल्या कृत्याची कबुली दिलेली आहे. तो प्रश्नच नाही. पण ही कॉमेंट लिहिताना मला ट्रंपवर आरोप करणाऱ्या बारा स्त्रियांबद्दल प्रचंड आदर वाटला. त्यांनी ज्या माणसावर आरोप केला तो माणूस प्रचंड श्रीमंत आहे आणि अमेरिकेतच राहतो. मी ज्याच्यावर आरोप केला तो माझ्याच आर्थिक गटातला आहे आणि भारतात राहतो. त्याने माझ्यावर दावा गुदरण्याची शक्यता किती, असा विचार मी मनात केला होता. असली 'गणितं' माझ्या डोक्यात कायमच होत असतात." मी उत्तर दिलं.

ललित लेखनाचा प्रकार

बॉक्स

अर्धा तास. पुढच्या साधारण अर्ध्या तासामध्ये या जगातील प्रत्येकाचं आयुष्य, हे कायमचं बदलून जाईल अशा माझ्या खात्रीला, ह्या बदलाला कारणीभूत आपण स्वत: आहोत ही जाणीव, उगाचच एका साशंकतेच्या कोंदणात बंदिस्त करत होती.

"द बॉक्स हॅस फॉलन. आय रीपीट, द बॉक्स हॅस फॉलन...."

'२५' या जमातीतील एक पोलीस, माझ्या उजवीकडेच काही अंतरावर उभा राहून त्याच्या रेडीओमध्ये ओरडत होता. त्याचा कापरा आवाज आणि आजूबाजूचा गोंधळ यांच्या पार्श्वभूमीवर, माझ्या कानात मंदपणे ऐकू येणारे माझ्याच हृदयाचे संथ ठोके मला भलतेच विसंगत वाटत होते.

या जगामधील प्रत्येक पोलीस हा '२५' या जमातीतलाच होता. या जगाच्या अशा अनेक विचित्र पैलूंमध्ये एरवी बेमालूमपणे गुरफटून जगणाऱ्या मला, गेला महिनाभर मात्र हेच विचित्रपण अस्वस्थ करत होतं.

"गुन्हेगार पॉजीटीव्ज आहे. '२०' या जमातीतला. लूक्स हेल्दी. सध्या आम्ही त्याला कैद केलय..."

कैद हा शब्द ऐकल्याबरोबर माझ्या कानात ऐकू येणारे हृदयाचे ठोके बंद झाले. कोणीतरी जादू करून बंद पाडल्यासारखे. मी हलकंसं हसून माझ्या हातांमधल्या बेड्यांवर नजर टाकली. हसण्याचं कारण असं की मला कैद हा शब्द अचानक आणि उगीचच विनोदी वाटू लागला होता. माझा मेंदू हे असले खेळ माझ्यासोबत नेहमीच खेळत असे. आत्ताही आपण घाबरून जायला हवं हे मला माहीत होतं, पण ऐकू येत नसले तरी माझ्या हृदयाचे ठोके हे पूर्वीइतक्याच संथपणे पडतायत याची मला १००% खात्री होती. हे ठोके रेकॉर्ड करून एखाद्या लाऊडस्पीकरवरून वाजवले तर उजवीकडे जमलेल्या कवींच्या घोळक्यातून ऐकू येणाऱ्या घोषणांना छानपैकी ताल देतील, असा एक निरर्थक विचार माझ्या मनात आला.

मी राहत होतो हे जग आकड्याचं होतं. मी, टॉम, '२०' या जमातीमधला होतो. आमची जमात ही लिखाणामध्ये अग्रेसर होती. आमच्यातले सर्वजण मोठे होऊन पत्रकार किंवा लेखक बनत असत.

"टॉम, तू वेगळा आहेस! यू वेअर नेव्हर मेन्ट टू बी या रायटर. तू कवी आहेस..." माझ्या बायकोचे, डोरोथीचे हे शब्द मला पुन्हा जसेच्या तसे आठवले. ती सुद्धा '२०' जमातीतलीच होती. माझ्या डावीकडे जमलेल्या पत्रकारांच्या गर्दीत डोरोथीचा चेहरा शोधण्याचा मी आटोकाट प्रयत्न केला.

एकेकाळी सांस्कृतिक वारसा समजल्या जाणाऱ्या आणि सध्या सरकार ज्या जागांची अत्यंत कडेकोट सुरक्षाव्यवस्था ठेवत असे अशा निवडक जागांपैकी एक अशा 'बॉक्स'ची नासधूस करून त्याला निकामी केल्याबद्दल कैदेत असलेल्या आपल्या नवऱ्याला पाहून डोरोथीची काय प्रतिक्रिया होईल? या गुन्ह्याची शिक्षा मृत्युदंड आहे, हे तिला नक्कीच माहीत असणार. तिच्यासाठी एक कविता लिहिली पाहिजे. तिची आणि माझी पुन्हा भेट होईल की नाही सांगता येत नाही. पण कविता लिहिलेला एखादा कागद तिच्यापर्यंत कोणामार्फत पोहोचवणं ही फार अवघड गोष्ट नव्हती...

अभावितपणे माझा उजवा हात शर्टाच्या खिशाकडे गेला. मी तिथे नेहमी एक डायरी ठेवत असे. माझा डावा हातही उजव्या हातासोबत वर आला. बेड्या चांगल्याच वजनदार होत्या. माझ्या जिभेवर एक कडवट चव दरवळली. इतका वेळ संथ, पण नियमितपणे धडधडणाऱ्या माझ्या हृदयाने एक इर्रेग्युलर ठोका दिला. हळूहळू मी दोन्ही हात पुन्हा मांडीवर ठेवले. 'डोरोथी समजून नाही घेणार', माझ्या मनातला आवाज हळूच कुजबुजला. त्याचं बरोबर होतं. राहूदे तिच्यासाठी कविता वगैरे करणं....

मी सोडलो तर '२०' जमातीतल्या इतर कोणालाच कवितालेखनात गती नव्हती. '२१' जमातीचे लोक मात्र जात्याच कवी! काही जण त्यांना 'स्वैर विचारांचे' वगैरे म्हणून हिणवत असत, पण त्यामुळे कवींना काही फरक पडत नसे. भावनांच्या वाहत्या आवेगाला बांध न घालताही स्वता:च्या मनाप्रमाणे वळवण्याचं त्यांचं विलक्षण कौशल्य पाहून, कदाचित शाईलाच स्वतःच्या काही भावना आहेत की काय असा आभास, वाचणाऱ्याच्या मनात निर्माण होणं साहजिकच होतं.

पण माझं मत थोडंसं वेगळं होतं. कलेला काहीतरी हेतू असावा, तिचा अस्तित्वाशी काहीतरी संबंध असावा असं मी नेहमी म्हणायचो. त्यांच्या कविता या कुठल्याशा अगम्य टापूवरून कालातीत वाहणाऱ्या भावनांच्या नदीसारख्या होत्या. अशा नदीचा उगम सापडत नाही आणि तिला कोणत्याही समुद्राला जाऊनही मिळायचं नसतं. प्रवाह हेच तीच ध्येय! स्वता:च्याच सौंदर्यात गुरफटून वास्तवाशी फारकत घेणारी कविता मला कधीच आवडत नसे.

कविता लिहिण्याचा छंद असलेला '२०' जमातीतला मी एकटाच! माझ्या कवितांमध्ये नेहमी एखादी गोष्ट असे. माझ्या ह्याच कौशल्यावर डोरोथी फिदा झाली होती, असं तिचं म्हणणं होतं. पण मी माझ्या कविता कधीच अधिकृतपणे प्रकाशित केल्या नाहीत. यामागचं कारण सोपं होतं. कविता मी लिहिल्या आहेत हे सरकारला समजलं असतं तर मला सरळ उचलून बॉक्स मध्ये टाकण्यात आलं असतं.

बॉक्स ही वास्तू माझ्यासारख्या अपसेट्स ना बरं करण्यासाठी वापरली जात असे. मी 'अपसेट' असल्याची डोरोथीची जवळजवळ खात्रीच होती. अपसेट म्हणजे एका जमातीत जन्मलेला आणि कौशल्य मात्र दुसऱ्याच जमातीचं असणारा. माझं कवितालेखन हे डोरोथीच्या दृष्टीने मी अपसेट असल्याचा सर्वात मोठा पुरावा होतं. माझा मात्र यावर विश्वास नव्हता. म्हणजे मी कविता लिहू शकत होतो हे खरं असलं, तरी माझ्या कविता या तशा मीडीओकरच असायच्या. झालंच तर माझं गद्य लिखाणही फार उच्च दर्जाचं असे, असंही नाही. मी कोणीतरी वेगळाच होतो. ना धड २०, ना धड २१!

"काम ऑन टॉम, जाऊन ये ना बॉक्समध्ये! त्यामुळे तू एकतर २० किंवा २१ होशील. हे असं धेडगुजरी किती दिवस राहणार?" डोरोथी नेहमी म्हणायची.

"मी जसा आहे तसा तुला नाही आवडत का?" माझा ठरलेला प्रतिसाद.

साधारण अशाच स्वरूपाची कित्येक भांडणं गेल्या वर्षभरात आमच्यामध्ये झालेली होती. त्याची आठवण होताच माझे डोळे आपोपाप मिटले गेले. मेंदुने त्याचा खेळ पुन्हा सुरू केला. खटका दाबून टीव्ही बंद करावा तसे माझ्या आजूबाजूचे आवाज बंद झाले. हृदयाने त्याचे मंद ठोके पुन्हा सुरु केले. त्यांचा हलकासा आवाज एखाद्या गूढ पार्श्वसंगीतासारखा माझ्या कानात घुमू लागला. पुढे काय होणार याची मला कल्पना आली. अपेक्षेप्रमाणे माझ्या मेंदूने माझ्या डोरोथीसोबत ४ दिवसापूर्वीच झालेल्या एका भांडणाची कॅसेट माझ्या कानात वाजवणं चालू केलं. मेंदूने हे असं काही सुरू केलं की शांत बसून हा सर्व प्रकार तटस्थपणे अनुभवण्याची मला सवय झालेली होती. आत्ताही मी तेच केलं. डोरोथीचे पुढचे शब्द धडधडीचा मुलायम पडदा टरकन फाडून, माझ्या कानात उमटले...एखाद्या कवितेची अस्फुट सुरुवात व्हावी तसे...

"पण आहेस कोण तू टॉम? सांग ना. कोण आहेस? २०? की २१? माझं ऐक, बॉक्स मध्ये जाऊन ये. तिथे तुला शुद्ध २० किंवा शुद्ध २१ बनवलं जाईल...सध्या तू नॉर्मल नाहीयेस!!"

जादू संपली. आजूबाजूचे आवाज इमानेइतबारे मेंदूपर्यंत पोहोचवण्याचं कंटाळवाणं काम कानांनी पुन्हा सुरू केलं. डोळे उघडताना माझ्या चेहर्यावर एक कडवट भाव रेंगाळतो आहे याची मला झाली.

नॉर्मल. तिच्या मते मी नॉर्मल नव्हतो. माझ्यातलं जे कौशल्य तिला माझ्याकडे खेचून घेऊन आलं होतं, तेच कौशल्य आज ती माझ्यापासून लांब जायचं कारण म्हणून वापरत होती. ४च दिवसांपूर्वी तिने घटस्फोटासाठी अर्ज केला होता. मी बॉक्समध्ये जाऊन स्वतःवर उपचार केले नाहीत, तर ती माझ्यापासून दूर जाणार होती. आमच्या नात्याची सुरुवात ज्यामुळे झाली तीच बाब आज आमच्या नात्यात भिंत म्हणून उभी होती. मनात उमटलेल्या पण शब्दात न मांडता येणाऱ्या कवितेसारखी...

२१ जमातीतील कवींना बॉक्स नष्ट व्हावा असं वाटत असे. बॉक्समुळे अभिव्यक्तीला मर्यादा येतात वगैरे काहीतरी त्यांचं म्हणणं होतं. मला सुरुवातीला बॉक्स हा हलकासा इनकन्व्हीनियन्स वाटत असे. माझ्या कविता या मी फक्त स्वतःसाठी लिहीत असे, लोकांसाठी नाही. त्यामुळे मी त्या प्रकाशित करत नाही तोपर्यंत सगळं ओके होतं. पण हाच बॉक्स जेव्हा डोरोथीला माझ्यापासून खेचून घेऊन लांब नेऊ पाहू लागला, तेंव्हा मात्र काहीतरी करणं आवश्यक होतं..

बॉक्सबाहेरच्या सुरक्षारक्षकांनी एखाद्या २१ जमातीच्या माणसाला कधीच आत सोडलं नसतं. पण माझ्यासारख्या सामान्य लेखकापासून बॉक्सला काही धोका असेल असं त्यांना स्वप्नातही वाटलं नसावं. मला आत जाण्यापासून कोणीही रोखलं नाही...

"...ऑल युनिट्स रिपोर्ट टू सॅन्क्टम एसॅप...द बॉक्स हॅस फॉलन..." पोलीस अजूनही कापऱ्या आवाजात ओरडत होता.

कापऱ्या आवाजात...

मी चमकलो. २५ जमातीच्या एखाद्याचा आवाज भीतीने किंवा आदरवाईज कापणं शक्यंच नव्हतं. '२५' जमात ही स्थितप्रद्न्यता, शौर्य आणि हिंमत यासाठी प्रसिद्ध होती.

मी या पोलिसाकडे लक्षपूर्वक पाहिलं. तोही माझ्याकडेच पाहत होता. आमची नजरानजर झाली.

तो हलकंसं हसला. कळेल न कळेल असं. आणि मग, जणू मला धन्यवाद देतोय अशा अविर्भावात त्याने हळूच मान तुकवली.

त्याच्या त्या तुकवलेल्या मानेमध्ये एक काव्य होतं. २१ जमात रचत असे तितकं उत्कट नसेल कदाचित, पण होतं नक्कीच. त्यात एक प्रकारची ऊब होती. ती ऊब हळूहळू माझ्या रक्तात पसरू लागल्याची मला जाणीव झाली आणि मग एखादा बांध फुटावा तशी माझ्या डोळ्यांच्या कडांमधून ती बाहेर आली. गालावरून घरंगळणाऱ्या थेंबांना बाजूला करून माझे दोन्ही हात खिशातल्या डायरीकडे गेले. कविता. मात्र ही कविता डोरोथीसाठी नव्हती, माझ्यासाठी होती! भावनांचा प्रवाह...ज्याला उगम होता आणि अंतही...
डावीकडे पत्रकारांची गर्दी वाढत होती. त्या गर्दीत क्षणभर मला डोरोथीचा चेहरा दिसल्यासारखा वाटला. पण मी फार लक्ष देऊन पाहिलं नाही. डोरोथी हा विषय माझ्यासाठी संपला होता.
२५ जमातीतल्या त्या पोलिसाने माझ्या खांद्यावर थोपटलं.
"कसं वाटतंय तुम्हाला?" त्याने विचारलं.
मी शांतपणे माझ्या दोन्ही बाजूंना पाहिलं. उजवीकडे विजयघोषणा देणारे '२१' जमातीचे कवी आणि डावीकडे, इतर पोलिसांना न जुमानता गर्दी करणारे '२०' जमातीचे पत्रकार....
"घरी असल्यासारखं वाटतंय" मी उत्तर दिलं.

**************************************************************************************

ललित लेखनाचा प्रकार

भेट हवी की भेटवस्तू ?

Taxonomy upgrade extras

सुमारे ४० वर्षांपूर्वीचे लग्नसमारंभ आठवतात का पाहा. लग्न लागल्यानंतर वधूवर मंचावर बसत आणि मग लोक त्याना भेटायला येत. तेव्हा लग्नाला आलेला प्रत्येक पाहुणा हा त्यांच्यासाठी काहीतरी भेटवस्तू घेऊनच येई. वधू आणि वराच्या बाजूस प्रत्येकी एक जवळचा माणूस वही घेऊन बसलेला असे. पाहुण्याने वर किंवा वधूच्या हातात ती वस्तू दिल्यावर ते ती बाजूस बसलेल्या माणसाकडे देत. मग तो त्या वस्तूची व्यवस्थित नोंद (कुणी दिली यासह) त्याच्या वहीत करत असे. एक प्रकारे हा माणूस वधू अथवा वरपक्षाचा ‘ रोखापाल’ च असे !