मार्क्सवाद आणि भक्तिवांग्मय(१) यांच्या परस्परसंबंधांतील ताण्याबाण्यांचा उलगडा करणारा नाही, पण निदान तो गुंता चिवडणारा लेख कधीतरी श्री. बनसोडे लिहितील याची मला खात्रीच होती. तसा तो त्यांनी लिहिलाच. त्यात भक्तिवांग्मयाच्या पुस्तकांतली मधली काही पानं कम्युनिस्ट मॅनिफेस्टोची का असतात? हा कळीचा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केलेला आहे. (कम्युनिस्ट वुमनीफेस्टो का नसतो हा तितकाच ज्वलंत प्रश्न मात्र चातुर्याने टाळलेला आहे.) तर बाइंडरच्या चुकांबद्दल त्यांनी एक शंका उपस्थित केलेली आहे. बाइंडर पुस्तकं घट्ट बसण्यासाठी एकेकाळी चुका मारायचे.

मी डावा आहेय आणीक सोडावॉटरच्या फॅक्टरीच्या परिसरात जन्माला आल्याने कम्युनिस्ट झालेलो आहेय. आमच्या लहानपणी मला अंकलिपी घेउन देतांना त्यासोबत अंकलिपीच्याच आकाराचे मार्क्सबाबाचे एक पुस्तक घेउन दिले होते. अंकलिपीतुन अ आ इ शिकल्यानंतर लगेचच मी मार्क्सबाबाचे पुस्तक वाचुन संपवावे असे माझ्या बाबांना वाटत असावे. मी अंकलिपीतीला अभ्यास संपवण्याआधीच मार्क्सबाबाचे ते लहानसे पुस्तक वाचुन संपवले. आणीक मला ते व्यवस्थीत समजले. आपल्याकडे लहान मुलांना आगोदर अंकलिपी देण्याआगोदर मार्क्सबाबाचे चरीत्र वाचायला द्यायला पाहिजे असे वाटते.

ईश्वरानं तसं काही सूचित केलेलं नसतानाही काही शब्दांच्या माथी अकारण काळिमा आलेला आहे. त्यातला एक शब्द काळा रंग. तिच्या काळ्या रंगाशिवाय रात्रीचं रात्रपण अपूर्ण आहे. निरपराध असताना देखील रात्रीनं, आपल्या सख्याचा दोषापराध, काळ्या रंगाचा तो कलंक,अल्पांशानं आपल्या अंगावर घेतला आहे. आपण नाही का म्हणत - दिवसाढवळ्या अमका अमका अत्याचार झाला. म्हणजे जणू काही रात्री हलकी फुलकी पापं चालून जावीत. भरबाजारात, भररस्त्यात, दिवसाच्या लख्ख उजेडात, चारचौघांसमोर कोणी डोळाही ओलावू नये; मात्र रात्रीच्या अंधारात, घराच्या कोण्या कोपर्‍यात, जीव दाटून आलेलं विशेष काही नसावं.

मी गेल्या महिन्यात कार्यालयीन कामानिमित्त अमेरिकेतील पूर्व भागात असेलल्या ऐतिहासिक अशा फिलाडेल्फिया(Philadelphia) शहरी काही दिवस गेलो होतो. पूर्वीही एकदा २०१४ मध्ये गेलो होतो. त्यावेळच्या अनुभवांबद्दल लिहायचे राहून गेले आहे, एक नाममात्र अपवाद सोडून, आईस हॉकीचा सामना, ज्याबद्दल पूर्वी लिहिले आहे. ह्या वेळेसही मला फिलाडेल्फियामध्ये भटकंती करायला बऱ्यापैकी सवड मिळाली. त्याबद्दल सविस्तर लिहीनच नंतर, पण येथे मी अनुभवलेल्या नाट्यसंस्कृती बद्दल लिहिणार आहे.