Skip to main content

आसमाऽऽन में... लाऽऽखों तारें...टॅडॅड्यॉव...

सिनेमातल्या मुख्य पात्रांवर बरंच बोललं जातं. पण एखाददुसर्‍या दृश्यातून नाहीतर एखाद्या वाक्यातून लक्षात राहून गेलेल्या पात्रांची आठवण ना समीक्षक काढत, ना सिनेअभ्यासक.

लपाछुपी -एक उत्क्रांती

क्रिकेटचा बॉल जेव्हाजेव्हा खिडकीला डोळा मारून जातो, सोसायटीत कुठेतरी लांब एक ज्वालामुखी जागा होतो.

मैदानावर वय ६
धड्म धूम वितळे ज्वाला -पळा पळा नाना आला
दात वाजले कडाम-कुडुम - नाना आले बस दडून

मैदानावर वय १६
लपू नको सायकलीमागे - चालवणारीत गुंतले धागे
आला आला तो बघ तो - हा तर तिच्या आईचा घो.

मैदानावर वय २६
मुतारीच्या मागे जाउ- एक दम मारून येऊ
मार साल्या अजून बाता - कपाळात गेल्यात आता.

मैदानावर वय ३६
हाण भडव्या अजून एक - आमची नुसती फेकमफेक.
कडेसरीला बसून आता - उरल्या आहेत फक्त बाता.

खिडकीमागे वय काकू
न धरी शास्त्र करी मी

तुझे रेशमी कवडसे

तुझे रेशमी कवडसे
स्मरणांच्या खिडकीतून
घेऊन येतात
विसरलेले क्षण ओलेसे

तुझे रेशमी कवडसे
काली आकाशातून
मेग सोडवीत येतात
हरवलेले मन कधीचे

तुझे रेशमी कवडसे
पहाटेच्या धुक्यातून
थंडी घेऊन येतात
उबदार क्षण पूर्वीचे

तुझे रेशमी कवडसे
पावसातल्या उन्हासारखे
इंद्रधनुष्य बनून येतात
वास्तवाच्या वाळवंटात
बिखरलेले रंग काहीसे

सत्यजित राय आणि रित्विक घटक यांच्या फिल्म्स का आवडतात?

सत्यजित राय आणि घटक यांच्या फिल्म्स मी पाहण्याचा प्रयत्न करत आहे. खूप संथ आणि बोर वाटत आहे. मी कुठल्याच प्रकारे त्यातल्या पात्रांबरोबर आणि गोष्टीबरोबर कनेक्ट होऊ शकत नाही.
बाकी तितक्याच संथ अन्तोनिओनि च्या द पसेंजर मधली पात्र जवळची वाटतात.

रहस्य

तो.
चालला होता एका रस्त्यावर.
मनात होते विचारांचे काहूर!
बे त्रिक सहा आणि सर्कशीतील सिंह!
शुद्धलेखनातील चुका आणि शिऱ्यातल्या मनुका!
मनात होते विचार, पिशवीत होत्या वस्तू आणि ……
साबुदाणे

ती.
घरातच होती दिवसभर.
पिंजारलेले केस आणि फेंदारलेले नाक.
भिजलेल्या भाज्यांची प्रेतं तरंगत होती ताटात!
चेहेर्यावरचे अगतिक भाव, समजत नव्हते अजिबात
उपासाला करावं काय? नुसताच रावणभात?
तिरीमिरीत कपात उघडून, वस्तू घेतली एक तिने.
नीट पहा म्हणजे कळेल, ते होते -
साबुदाणे.

ते.
मश्गुल होते आपल्याच आनंदात.
रडणाऱ्या कावळ्यांच्या प्रेतावर नाचून
निर्लज्ज बोक्याच्या शेपटीवर टिच्चून

मराठीतून C प्रोग्रामिंग ...

सुमारे ७-८ वर्षांपूर्वी मी GNU Compiler Collection (gcc.gnu.org) मधील C compilerला प्रायोगिक तत्वावर मराठी C "शिकविले" होते. मराठीतून प्रोग्राम व्यक्त करणे तांत्रिक द्रुष्ट्या शक्य आहे. अर्थात व्यवसायिक पातळीवर हे करणे पूर्ण झाले नाही (त्यासाठी काही इतर प्रोग्राम, उदा. binutils, glibc ई. सुद्धा "मराठीकरण" करावे लागते). आता जरा वेळ आहे तर हे काम पुढे न्यावे असे वाटते. पूर्वीच्या अनुभवातून एक गोष्ट स्पष्ट आहे कि योग्य चपखल शब्द वापरण्याची (अथवा तयार करण्याची) गरज आहे. सोबत C मधील शब्दांची यादी जोडली आहे - मला सुचलेले मराठी शब्द व (C पद्धतीच्या) कंसात मूळ ईंग्रजी C.

बॉटबॉय टेस्ट

Taxonomy upgrade extras

बॉटबॉय टेस्ट

'बेख्डेल टेस्ट' आणि त्यावरून स्त्रियांना जालावर मिळणारे झुकते माप पाहून आम्ही व्यथित झालो आहोत. सगळ्या गोष्टी स्त्रिया आणि स्त्रीवाद्यांना सोयीच्या असणे हे आम्हांस अजिबात मंजूर नाही. या षडयंत्राविरोधात आवाज उठवणे आम्हांस अत्यावश्यक वाटते. "The Demise of Manhood" या प्रसिद्ध निबंधात, स्टॅनफर्ड विद्यापीठाचे बहुचर्चित प्राध्यापक फिलीप जिंबार्डो म्हणतात -

रामनवमी

Taxonomy upgrade extras

रामनवमीचा उत्सव आज सर्व देशभर साजरा केला जात आहे. ह्या उत्सवाच्या तिथीची निश्चिति कशी झाली हे जाणण्याची मला उत्सुकता वाटली कारण कोठल्याहि घटनेचा इतका स्वच्छ कालनिर्णय आपल्या जुन्या वाङ्मयामध्ये क्वचितच सापडतो आणि जेथे तो असतो तेथे त्याच्या खरेपणाबाबत अनेक शंका असतात असा आपला अनुभव आहे.  ह्या उत्सुकतेपोटी जालावर उपलब्ध असलेल्या रामायणसंहितांचा मी शोध घेतला.  त्यात मला जे दिसले ते पुढे लिहीत आहे.

ह्या संदर्भात शोधलेल्या संहिता दोन गटात पडतात.  पहिल्या गटाची प्रातिनिधिक संहिता म्हणून शास्त्री श्रीनिवास कट्टी मुधोळकर आणि सत्कारी मुखोपाध्याय संपादित 'Ramayana of Valmiki' ह्या पुस्तकाचा उल्लेख करता येईल.  दिल्लीमध्ये १८८३ मध्ये छापलेले हे पुस्तक येथे उपलब्ध आहे.   ह्या पुस्तकात रामजन्मासंदर्भात खालील श्लोक दिसतात:

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट् समत्ययुः |
ततः च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ || १-१८-८
नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु |
ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह || १-१८-९

http://www.valmikiramayan.net येथेहि हेच श्लोक दिसतात, यद्यपि तेथील संस्कृत अशुद्ध आहे

ह्या श्लोकांचे भाषान्तर मन्मथ नाथ दत्तकृत भाषान्तरानुसार
असे आहे:

"And then when the six seasons had rolled away after the completion of the sacrifice, in the twelfth month, on the nineth lunar day, under the Punarvasu asterism, when the Sun, the Moon, Saturn, Jupiter and Venus were at Arius, Capricorn, Libra, Cancer and Pisces, and when Jupiter had arisen with the Moon at Cancer, Kausalya gave birth to the lord of the universe..." (पृ.४९.)

’अध्यात्मरामायण’ नावाचा एक ग्रन्थ, मुनिलाल ह्यांनी भाषान्तरित केलेला, गीता प्रेस, गोरखपूर ह्यांनी छापला आहे.  मूळ रामायणाचा हा संक्षेप दिसतो.  त्यामधील पुढील श्लोक कमी शब्दात तेच तपशील देतो:

मधुमासे सिते पक्षे नवम्यां कर्कटे शुभे।
पुनर्वस्वृक्षसहिते उच्चस्थे ग्रहपञ्चके॥
मेषं पूषणि संप्राप्ते... सर्ग ३, श्लोक १४,१५.

sacred-texts.com ह्या संस्थळामधील राल्फ टी.एच.ग्रिफिथकृत रामायणाचे भाषान्तर येथे आहे.   ह्या भाषान्तरामध्येहि वरील ग्रहस्थितीचे वर्णन दिले आहे.

Wikisource मधून घेतलेले आणि जनमानसावर मोठी पकड असलेले तुलसीदासाचे तुलसीरामायण असे म्हणते:

तबहिं रायँ प्रिय नारि बोलाईं। कौसल्यादि तहाँ चलि आई॥
अर्ध भाग कौसल्याहि दीन्हा। उभय भाग आधे कर कीन्हा॥
कैकेई कहँ नृप सो दयऊ। रह्यो सो उभय भाग पुनि भयऊ॥
कौसल्या कैकेई हाथ धरि। दीन्ह सुमित्रहि मन प्रसन्न करि॥
एहि बिधि गर्भसहित सब नारी। भईं हृदयँ हरषित सुख भारी॥
जा दिन तें हरि गर्भहिं आए। सकल लोक सुख संपति छाए॥
मंदिर महँ सब राजहिं रानी। सोभा सील तेज की खानीं॥
सुख जुत कछुक काल चलि गयऊ। जेहिं प्रभु प्रगट सो अवसर भयऊ॥
नौमी तिथि मधु मास पुनीता। सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता॥
मध्यदिवस अति सीत न घामा। पावन काल लोक बिश्रामा॥
सीतल मंद सुरभि बह बाऊ। हरषित सुर संतन मन चाऊ॥
बन कुसुमित गिरिगन मनिआरा। स्त्रवहिं सकल सरिताऽमृतधारा॥
सो अवसर बिरंचि जब जाना। चले सकल सुर साजि बिमाना॥
गगन बिमल सकुल सुर जूथा। गावहिं गुन गंधर्ब बरूथा॥
बरषहिं सुमन सुअंजलि साजी। गहगहि गगन दुंदुभी बाजी॥
अस्तुति करहिं नाग मुनि देवा। बहुबिधि लावहिं निज निज सेवा॥

हा सर्व झाला एक गट.

दुसर्‍या गटात पडतात रामायणाच्या अशा आवृत्त्या ज्यांमध्ये रामजन्माच्या निश्चित वेळाविषयी अथवा तिथीविषयी कसलाच उल्लेख नाही.  ह्यामध्ये प्रामुख्याने पडते Baroda Oriental Institute ने निर्माण केलेली रामायणाची critical edition.  येथे उपलब्ध असलेल्या ह्या आवृत्तीमध्ये रामजन्माबाबत इतकेच म्हटले आहे:

कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम्।
विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम्॥६॥
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।
यथा वरेण देवानामदितिवज्रपाणिना॥७॥
भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रम:।
साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भाग: सर्वै: समुदितो गुणै:॥९॥
अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ।
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ॥१०॥

अर्थ: इक्ष्वाकुकुलनन्दन, भाग्यशाली, जणू विष्णूचा अर्धा भागच भासणार्‍या आणि दिव्य लक्षणांनी युत अशा पुत्राला कौसल्या जन्म देती झाली.  देवांमध्ये श्रेष्ठ अशा वज्रधारी इन्द्रामुळे जशी अदिती तशी कौसल्या अतितेजस्वी अशा पुत्रामुळे शोभून दिसली.  सर्व गुणांनी युक्त आणि विष्णूचा चतुर्भागच असा सत्यपराक्रम भरत कैकेयीपासून जन्मला.  सर्व अस्त्रांमध्ये कुशल आणि विष्णूच्या अर्ध्या अंशाने समन्वित अशा लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न ह्या दोघांना सुमित्रा जन्म देती झाली.

रामायणाची जी संस्कृत संहिता sacred-texts.com मध्ये येथे उपलब्ध आहे ती वर उल्लेखिलेल्या critical edition शी जुळते.

महाभारतातील खगोलविषयक उल्लेख कितपत सत्यस्थितिनिदर्शक मानावे ह्याबाबत शंकर बाळकृष्ण दीक्षितकृत ’भारतीय ज्योतिषशास्त्राचा इतिहास’ ह्या पुस्तकातील काही विधानांचा उपयोग होतो.  उदा. पृ. ११३ वर ते म्हणतात: "मेषादि संज्ञा भारतात कोठे आल्या नाहीत हे मागेच सांगितले आहे.  भारताच्या कोणत्याहि भागाच्या रचनाकाली त्या प्रचलित असत्या तर त्यांचा काही उल्लेख भारतात आल्यावाचून राहिला नसता, अशी सर्व भारत वाचणारांची खात्री झाल्यावाचून रहावयाची नाही.  तेव्हा भारतरचनाकाली मेषादि संज्ञा प्रचारात नव्हत्या.  तसेच क्रान्तिवृत्ताचे १२ विभाग करून ग्रहांची स्थिति सांगण्याची पद्धति भारतात नाही.  ग्रहांची व चन्द्राची स्थिति जेथे सांगितली आहे तेथे ती नक्षत्रांवर सांगितली आहे." रामायणात वर्णिलेला काल हा सर्वसंमतीने महाभारतातील वर्णिलेल्या कालाचा पूर्वीचा मानला जातो.  रामायण त्रेतायुगात घडले आणि भारतीय युद्धाच्या समाप्तीपासून कलियुग सुरू झाले अशी पारंपारिक श्रद्धा असते.  रामावतारहि कृष्णावताराच्या पूर्वीचा मानला जातो.  म्हणजेच महाभारतरचानाकालात जे ज्ञान नव्हते ते रामजन्माच्या वेळी निश्चितच नसणार.  तर मग रामाच्या जन्मासंबंधी ’अमुक ग्रह अमुक राशीत होता’ असले विधान, तसेच हा जन्म चैत्र महिन्यात झाला हे विधान निर्माणच कसे झाले?  रामजन्माच्या वेळी उपस्थित असलेला कोणीही नंतर बर्‍याच कालाअंती निर्माण होऊ घातलेल्या चैत्रादि संज्ञा, तसेच राशींचे उल्लेख कल्पून त्या कोठे नोंदवून ठेवू शकला नसता.  इतक्या प्राचीन काळात भारतीयांपाशी काही अन्य कालगणनेची आणि आकाशनिरीक्षणाची शिस्त होती असे कोठेच दिसलेले नाही

सारांश असा की आजच्या रामजन्माच्या कहाणीमागे सत्य काहीच दिसत नाही.  कानावर पडलेल्या परंपरा आणि तुलसीदासासारख्यांच्या लिखाणावर सश्रद्धांचा असलेला पूर्ण आणि अचिकित्सक विश्वास हेच तिचे आधार आहेत.

भारतीय राजकारण व लोकसभा निवडणूका - २०१४ (भाग ३)

Taxonomy upgrade extras

सदर धागा तत्कालीन राजकीय चर्चा, मते व अन्य स्वरूपाचे लेखन करण्यासाठी काढत आहे.
विदा/संदर्भ देऊन केलेले दीर्घ-विश्लेषणात्मक लेखन सोडल्यास सदर विषयाशी संबंधीत सर्व लेखन या धाग्यावर करावे अशी विनंती करतो. या विषयाशी समांतर लेखन नव्या धाग्यात काढल्यास ते लेखन या धाग्यावर हलवण्यात येईल याची नोंद घ्यावी! कोणते लेखन या धाग्यात हलवायचे याचा निर्णय संपादकांचा असेल.

भाग: १ | २

============