Skip to main content

सर आले दुरुनी (विडंबन)

(चाल: स्वर आले दुरुनी )

सर आले दुरुनी
गेल्या सगळ्या त्या मैतरणी ||

खुर्चीत उसासे साऱ्यांचे
होस्टेलमधील त्या पोरांचे
कुजबुजही नव्हती पोरींची
धुसफुसही नव्हती कोणाची
ऐशा रमलेल्या त्या स्थानी ||

वर्गात मनोरथ किति रचले
गालावर हासू पाघळले
काही हृदयातचि ते घुसले
बाणांतुनी स्पंदन जाणवले
झेली सुंदर मैत्रीण कुणी ||

प्रतिसाद सरांचा तो न कळे
अवसान परी का पूर्ण गळे
संधीच न मिळता पोरांचे
घबराट पुन्हा सर ते दिसले
चहाडी चुगली का केली कुणी ||

पांडूरंग माझा गरीब राहू द्या

पांडूरंग माझा गरीब राहू द्या

पांडूरंग माझा गरीब राहू द्या
गरीब राहू द्या
गरीबांना पाहू द्या
पांडूरंग माझा गरीब राहू द्या ||धृ||

नका अर्पू त्याला सोने अन नाणे
त्याला नसे त्याचे देणे घेणे
आपलीच श्रीमंती
आपलीच श्रीमंती
उगा जगाला का दावता ||१||

नका लावू त्याला सुखाचे डोहाळे
नका करू त्याचे उत्सवी सोहळे
तोच दाता असता
तोच दाता असता
कशाला त्याला देणगी तुम्ही देता? ||२||

भक्तासाठी देव पहा थांबला विटेवरी
भक्तीसाठी कर दोन्ही ठेवीले कटेवरी
नको दुजे काही देणे
नको दुजे काही देणे

काय करावे या किड्याला ?

काय करावे या किड्याला
साला लिहिता लिहु देत नाही
डोक्यात बरेच येत असते
पण डोळ्यांना पाहु देत नाही.

सुचत असते पान उघडल्यावर
'हे'...'हे'...लिहायचे..
पण बसले एकदा लिहायला
की..ते-तेच का रहायचे..?

कुठे जातो विरुन एकदम
लेखनाचा अट्टाहास..?
का होतो मनात मात्र
लिहुन झाल्या सारखा भास?

या वैतागावर मी नक्की
उपाय काय शोधू..?
दुष्ट माझ्या या प्रतिभेला
कुठल्या तळातुन खोदू?

माहितीये मला तीही लाबाड
माझ्या इतकिच आळशी आहे.
खालच्या बाजुनी भोक पडलेली
ती पाण्याची कळशी आहे.

वरुन मेली भरलेली
ती कल्पनांशी जुळते
जमिनीवर टेकली,उचलली काय..
सारखी खालुन गळते.

म्हणुनच साला होत असतो

नव्या वर्षात खर्‍या शुभेच्छा, आपण द्याव्या आपल्याला!

नववर्ष (मग ते एक जानेवारी पासून सुरू होणारं विदेशी असो वा बिहु, उगादी, बैसाखी, वा गुढीपाडव्यासारख्या दिवसांपासून सुरू होणारं भारतीय असो) म्हणजे आप्तेष्टांना शुभेच्छा देण्याची एक संधी. ती बर्‍याच प्रकारे साधली जाते. याच सुमाराला नित्याच्या शुभेच्छादर्शक निरोपां/विरोपांसह काही चांगलं, अनपेक्षितपणे वेगळं असं लिखाणही पहायला मिळतं. असंच एक लिखाण माझ्या एका बहुश्रुत मेव्हण्याने (अमितने) मला पाठवलं. त्या विल्फ्रेड पीटरसन या लेखकाच्या गद्य स्फुटाचा हा मुक्तकाव्यातला भावानुवाद इथल्या मित्रमैत्रिणींसाठी:

सरकारी शाळांमधील घसरलेली गुणवत्ता

Taxonomy upgrade extras

सरकारी प्राथमिक शाळांमध्ये शिक्षणाची गुणवत्ता नाही, अशी ओरड सतत होत राहते. यात तथ्यांश असल्याचेही काही गोष्टींवरून स्पष्ट होते. याला काही प्रमाणात शिक्षकांमध्ये शाळा व विद्यार्थीप्रति नसलेली आत्मियता, नसलेला एकोपा, त्याचबरोबर शिक्षकांमधला अहंगंड, एकमेकांविषयी असलेली असुया, राजकारण्यांच्या दबावाने दबलेली प्रशासन व्यवस्था आदी गोष्टीसुद्धा कारणीभूत आहेत. शाळा म्हणजे एक कुटूंब आहे, याचा लवलेशसुद्धा काही शाळांमध्ये दिसून येत नाही.

लष्करी हुकूम अर्थात आर्मी कमांड्स

लष्करी हुकूम अर्थात आर्मी कमांड्स

(एनसीसी त असतांना या कमांड्स ऐकायची सवय होती. आता सहज आठवल्या. गेयता येण्यासाठी काही शब्द अ‍ॅडावलेले आहेत. या हुकूमांना कोठेतरी लय असते म्हणून काव्यविभाग निवडला आहे. रोष नसावा. )

परेडss सावधानss
शत्रूला पळून जावू द्यायचं नाय

परेडss विश्रामs
शत्रूकडे लक्ष ठेवण्याचं करा काम

हिलो मत मतलब हिलो मत
एकदम ताठ उभे रहा सख्त

परेडss लाईन बनs
नाहीतर देईन दणादण

परेडss तेज चलs
हात हलवत पाऊल उचल

परेडss आराम से चल
गडबड गोंधळ कर कम

हरकत नही....हरकत नही

नको रे दिवा

नको रे दिवा

नको रे दिवा
तू मालवू असा
उजेड का नकोसा
उलघाल मनाची होई

लाज आली अशी
थोडी वेडी पिशी
जरा थांबलीस का
वेळ निघूनी जाई

मोहरून येई जवळी
स्पर्श घेई करूनी
का उगाच अंगी
काटा फुलूनी येई

चढली ही रात्र
थकले रे गात्र
चिंब यौवन मात्र
तुझ्या हाती येई

नको रे तू असा
नको करू राजसा
हातामधे तुझ्या
नकळत का हात जाई

नको रे तू असा
नको करू राजसा
हात हातामधे
नकळत का जाई

ऐक गोड गुपीत हे
सांगतो मी कानी
सखी तूच माझी
आता एकरूप होई

पद्मविभूषण ई.श्रीधरन यांस मानाचा मुजरा!


.
पद्मविभूषण डॉ. ईलत्तुवलपीळ श्रीधरन व्यवस्थापकीय संचालक, दिल्ली मेट्रो रेल्वे कॉर्पोरेशन.
.
दिल्ली मेट्रोचे जणू बोधचिन्हच असलेल्या श्रीधरन यांचे व्यासपीठाच्या मंचावरले चित्र,
त्यांच्या अवकाशप्राप्तीनंतर, हात जोडून त्यांना अभिवादन करत असतांनाचे, हे प्रकाशचित्र,

टिळकांच्या 'आठवणी' आणि आठवणीकार बापट

डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडियाच्या ढिसाळ आणि निर्नायकी व्यवस्थापनाबाबत मी काही महिन्यांपूर्वी ’उपक्रम’मध्ये लिहिलेल्या ह्या धाग्यावर बरीच चर्चा झाली होती. नुकताच त्या ढिसाळपणाचा मला नवा अनुभव मिळाला पण त्यात नवीन काहीच नाही. मात्र प्रस्तुत लिखाणाचा विषय मला त्यातून मिळाला हे महत्त्वाचे.

असाच मी एकदा ह्या लायब्ररीच्या संस्थळावर काही अन्य गोष्ट शोधत असतांना
Lokmanya Tilak Yanchiya Aathavne Va Aakhyayika (1915)., 99999990236044. Ane, Madhava Shrihari. 1915. sanskrit. Lokmanya Tilak. 736 pgs.(शब्दशः!) अशा नावाचे एक पुस्तक मला दिसले आणि मला मोठेच आश्चर्य वाटले. टिळक तर १९२० मध्ये वारले तेव्हा १९१५ मध्ये त्यांच्या आठवणींचे पुस्तक कसे निघाले हे एक आश्चर्य आणि माधव श्रीहरी अणे ह्यांनी असे काही पुस्तक संपादन केले आहे असे ह्यापूर्वी कधी जाणवले नव्हते हे दुसरे आश्चर्य. ह्या आश्चर्याचे निराकरण मला सहजच झाले कारण मला माहीत होते की लोकमान्य टिळकांच्या आठवणी आणि आख्यायिका हे तीन खंडातील पुस्तक सदाशिव विनायक बापट, ज्यांना आठवणीकार बापट अशी उपाधि त्यामुळे प्राप्त झाली, ह्यांनी संपादित केलेले होते आणि ते काम १९२५ नंतरचे आहे. हे पुस्तक मी उतरवून घेतले आणि जसा माझा तर्क होता त्याप्रमाणेच स.वि.बापटसंपादित लोकमान्य टिळकांच्या आठवणी आणि आख्यायिका खंड २ हे ते पुस्तक निघाले. ह्या पुस्तकाचा आणि तदनुषंगाने सदाशिव विनायक बापट ह्या व्यक्तिमत्त्वाचा परिचय करून द्यावा असे मला वाटले आणि म्हणून हा लेखनप्रसंग. खंड ३ माझ्याकडे आहे आणि खंड २ आता डिजिटल स्वरूपात मिळाला ह्यामुळे मला फार समाधान वाटले.

सदाशिव विनायक अथवा अण्णा बापट ह्यांचे वयाच्या सुमारे ९०व्या वर्षी १९८०च्या सुमारास पुण्यात निधन झाले. त्यांचे आणि आमच्या कुटुंबाचे काहीतरी दूरचे नाते होते - नक्की काय नाते होते हे मी तेव्हा कधी विचारले नाही आणि ते सांगू शकणारा कोणीहि आता उरलेला नाही हे मला ठाऊक आहे. नाते जरी दूरचे असले तरी आमचे संबंध खूपच निकटचे होते आणि त्यामुळे मला आठवते तेव्हापासून मी अण्णांना ओळखत आलो आहे. आमच्या सातार्‍याजवळच्या बोरखळ गावी त्यांची काही पिढीजात शेती होती - जी नंतर कूळकायद्यात गेली - त्यामुळे सातार्‍यात त्यांचे येणेजाणे असे आणि ते नेहमी आमच्या घरीच उतरत असत. आयुष्याच्या शेवटल्या काही वर्षात प्रकृतिअस्वास्थ्याने खंड पडेपर्यंत सुमारे ६० वर्षे प्रतिवर्षी दासनवमीला सज्जनगडावर उपस्थित राहण्याचा त्यांचा प्रघात होता. आमच्या घरीच ते त्यासाठी उतरत असत आणि आम्ही मुले दरवर्षी अण्णांच्याबरोबर दासनवमीला सज्जनगडावर जात असू.

आता संपूर्ण पडद्यामागे गेलेल्या जुन्या पुणेकरांच्या एका पिढीचे प्रातिनिधिक स्वरूप अशी त्यांची ओळख करून देता येईल. ही पिढी बहुतांशी ब्राह्मण, त्यातहि शक्यतो चित्पावन, वर्तणुकीत कर्मठ, टिळकांची आत्यंतिक भक्त अशी टिळकाइट, पुराणमतवादी आणि ज्याना ’उजवे’ असे आपण आज म्हणतो अशा प्रकारची होती. ह्यांची दैवते म्हणजे शिवाजी, रामदास आणि टिळक. तुकाराम-ज्ञानेश्वरासारख्या मऊ प्रकृतीच्या संतांपेक्षा रामदास त्यांना अधिक जवळचे. अगदी तरुण वयातच अण्णा टिळकांच्या प्रभावळीत आले. स्वदेशी कापडाची चळवळ, दारूगुत्त्यांवर पिकेटिंग अशा टिळकपुरस्कृत कार्यक्रमात भाग घेऊन लाठीमार आणि तुरुंगवास त्यांनी भोगला होता. टिळकांच्या अंगरक्षकासारखे ते टिळकांच्या आगेमागेच असत. टिळकांचे निधन मुंबईत सरदारगृहात झाले तेव्हा त्या खोलीत उपस्थित असलेल्यांपैकी ते एक होते. टिळकांच्या नंतर त्यांचे राजकीय वारसदार नरसिंह चिंतामण केळकर ह्यांचेहि अण्णा निस्सीम भक्त झाले. केसरी-मराठा संस्था, टिळक स्मारक मंदिर अशा टिळकपंथाच्या परिवारातच त्यांचे संपूर्ण आयुष्य गेले. देशकार्यासाठी त्यांनी तरुणवयातच आजन्म ब्रह्मचर्य पाळण्याची प्रतिज्ञा घेतली होती आणि तदनुसार शेवटपर्यंत ते एकटेच, सांभाळायला लहानपणापासून जवळ ठेवलेल्या पुतण्यासह आणि त्याच्या कुटुंबासह, असे राहिले. बरीच वर्षे चिमण्या गणपतीजवळील साठे वाडयात त्यांची बिर्‍हाडाची भाडयाचीच पण प्रशस्त जागा होती. ह्या त्यांच्या घरातच मी कधीकधी जात असे आणि तेथे बाळशास्त्री हरदास, जयंतराव टिळक, न.चिं.केळकरांच्या कन्या कमलाबाई देशपांडे अशा व्यक्तींना मी पाहिल्याचे मला आठवते. मृत्यूपूर्वी काही वर्षेच त्या वाडयाचे अपार्टमेन्ट बिल्डिंगमध्ये रूपान्तर झाल्याने ते अपार्टमेंटमध्ये राहायला गेले पण त्यांचे सर्व आयुष्य सदाशिव पेठेतच गेले.

टिळक स्वर्गवासी झाल्यानंतर त्यांच्या स्मृतीची सेवा म्हणून आपल्या शक्त्यनुसार आपण काही करावे अशा विचाराने अण्णांनी टिळकांच्या आठवणींचा संग्रह काढायचे ठरविले. भारतभर आणि बाहेरहि शेकडो व्यक्तींचा टिळकांबरोबर काहीना काही संबंध आलेला होता अशांशी पत्रव्यवहार आणि प्रत्यक्ष भेटींमधून अण्णांनी एकूण ७०० व्यक्तींकडून सुमारे १५०० पानांचा मजकूर चिकाटीने मिळविला आणि तो ’लोकमान्य टिळक ह्यांच्या आठवणी आणि आख्यायिका’ ह्या शीर्षकाने ३ खंडात १९२८ सालापर्यंत छापून आणला. ह्यासाठी त्यांना किती पायपीट करावी लागली, किती हजार पत्रे लिहावी लागली आणि क्वचित् प्रसंगी किती उपेक्षा वा अवहेलना सोसावी लागली हे त्यांनी आपल्या प्रस्तावनांमधून लिहिले आहे आणि तिसर्‍या खंडात त्याची आकडेवारीहि दिली आहे ती अशी:

खंड-ग्रंथाची पृष्ठसंख्या-किती लोकांस लिहिले-पत्रसंख्या-आठवणी पाठविणारांची संख्या
१-५५०-३००-११००-१६०
२-७२५-६५०-२७७२-२७०
३-६००-६१७-२१२०-२७१
एकूण-१८७५-१५६७-५९९२-७०१

अशा आठवणी गोळा करून प्रसिद्ध करण्यामागे १९२३ साली बाहेर आलेले रोझेलाइन मॅसननिर्मित ’I Can Remember Robert Loise Stevenson' हे पुस्तक आणि नेपोलियनच्या आठवणींची अनेक पुस्तके असावीत असे दिसते. ह्या क्षेत्रातील सर्वात गाजलेले पुस्तक बॉसवेलकृत ’Life of Samuel Johnson' हे पुस्तक त्यांच्यापुढे होते किंवा नाही हे मात्र प्रस्तावनांमधून कळत नाही. अशा प्रकारच्या लिखाणाला आजकाल ’मौखिक इतिहास’ किंवा 'Oral History' असे विद्वन्मान्य नाव मिळालेले आहे आणि एखाद्या काळाचा अथवा व्यक्तीचा इतिहास वा चरित्र लिहितांना माहितीच्या दुव्यांचा ठेवा म्हणुन त्याचे महत्त्वहि ओळखले जाते. नरसिंह चिंतामण केळकर ह्यांनी ’आठवणीं’च्या पुढेमागेच आपले टिळकचरित्र तीन खंडात प्रसिद्ध केले , त्याच्या प्रस्तावनेमध्ये ’आठवणीं’चा चरित्र लिहितांना आपल्याला उपयोग झाला असे त्यांनी नमूद केले आहे आणि ’आठवणीं’मधील साहित्य वापरून अन्य कोणी दुसर्‍या एखाद्या प्रकारचे चरित्र लिहावे अशी इच्छाहि प्रगट केली आहे.

आपल्या ’आठवणीं’मध्ये मालवीय, सुभाषचंद्र, विश्वेश्वरैय्या, नरिमन अशा अमराठी नेत्यांपासून महाराष्ट्रातील तत्कालीन आळतेकर, खेर, सयाजीराव, पाटसकर, पोतदार अशा प्रसिद्ध व्यक्ति आणि मध्यप्रांतापासून कर्नाटकापर्यंत गावोगावचे वकील, प्राध्यापक, व्यापारी, सामाजिक कार्यकर्ते, शंकराचार्य आणि साखरेबुवांसारखे जुन्या पठडीतील विद्वान ह्यांचा समावेश तर केला आहेच पण टिळकांशी संपर्कात आलेल्या सामान्य स्थितीतील व्यक्तींनाहि स्थान दिले आहे. १०० वर्षांपूर्वीच्या काळातील शेकडो नावे, घटना आणि स्थानांना त्यामुळे कोठेतरी नोंद मिळाली आहे. टिळक मंडालेमध्ये असतांना त्यांचा स्वैपाक करण्यासाठी वासुदेव रामराव कुलकर्णी नावाच्या कैद्याला येरवडयाहून तिकडे पाठविले होते. टिळकांना मंडाले कारागृहात युरोपीय कैद्यांच्या आवारात एक खोली दिली होती तेथेच हे कुलकर्णी खालच्या मजल्यावर तीन वर्षे टिळकांची सेवा करत राहिले होते. (नंतर टिळकांच्याच शिफारसीने शिक्षेत बरीच सूट मिळून कुळकर्णी परत आपल्या कलेढोण, ता.खानापूर, जिल्हा सातारा ह्या गावी परतले.) टिळकांचे राजकारण आणि अनेक विषयांचा अभ्यास कुलकर्णींच्या समजण्याच्या पलीकडचा होता पण टिळकांची प्रामाणिक सेवा करतांना टिळकांच्या वैयक्तिक राहणीचे आणि मृदु स्वभावाचे अनेक दाखले त्यांना मिळाले आणि ते त्यांनी आपल्या आठवणींमध्ये लिहिले आहेत. कुलकर्णींच्याच आठवणींमधून मंडालेमध्ये टिळकांचे वजन घटून ११२ पौंडांवर आले होते, त्यांची लघवीतील साखर् एकदा शेकडा ६ पर्यंत वर गेली होती असे तपशील मिळतात. दुसर्‍या टोकाला ज्याच्याविरुद्ध अब्रुनुकसानीचा दावा लढविण्यासाठी टिळक हजारो पाऊंड खर्चून इंग्लंडला गेले ( आणि अयशस्वी होऊन परतले) त्या चिरोलच्या शब्दातहि टिळक दर्शविले आहेत. टिळकांच्या स्वभावाचे अनेक परस्परविरोधी पैलू वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या आठवणीतून आपल्याला दिसतात. काशीचे विद्वान् दक्षिणामूर्तिस्वामी ह्यांच्या बरोबरचा वेदांच्या अपौरुषेयत्वाचा वाद आणि विनायक नारायण जोशी (आळंदीचे साखरेबुवा) ह्यांच्याबरोबरचा इंग्रजी शिक्षणाच्या आवश्यकतेचा वाद हेहि आढळतात आणि संमतिवयाला विरोध करणारे टिळकहि दिसतात. वैजनाथ काशिनाथ राजवाडे ह्यांच्या आठवणीतून टिळकांचा भांडकुदळपणा आणि रानडयांसारख्या विद्वानावर संयम सोडून टीका करण्याचा दोषहि दिसतो.

शंभर-सव्वाशे वर्षांपूर्वी ऐन ऐरणीवर असलेल्या आणि आता जवळजवळ विस्मृतीत गेलेल्या होमरूल चळवळ, जहाल-नेमस्त राजकारण, ताईमहाराज प्रकरण, डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे पहिलेपहिले दिवस, पंचहौद मिशन आणि ग्रामण्य प्रकरण अशा गोष्टींबाबत अनेक तपशील ह्या आठवणींमधून विखुरलेले आहेत.

अण्णा बापट ह्या व्यक्तीविषयी थोडे लिहिल्याशिवाय हे लिखाण पूर्ण होणार नाही. ते अखेरपर्यंत अविवाहित होते हे वर उल्लेखिलेलेच आहे. त्यांची थोरली विधवा बहीण त्यांच्याबरोबरच रहात असे. त्याने वार्धक्यामुळे काम नेटेना म्हणून दुसर्‍या एका वृद्ध बाईना घरी कामासाठी ठेऊन घेतले. काही दिवसांनी त्याहि वृद्ध झाल्या म्हणून आणखी एक वृद्ध बाई घरात राहू लागल्या. ह्या सर्व बायकांना काम काय तर अण्णांच्या जेवण्याखाण्याकडे लक्ष ठेवायचे आणि ते रोज संध्या, पूजा आणि वैश्वदेव करीत त्याची तयारी करायची. अण्णा जेवायला सोवळे नेसून बसत. अण्णांना जेवतांना प्रत्येक गोष्ट अतिगरम लागत असे. आमटी कायम गरम राहिली पाहिजे म्हणून त्यांच्याकडे एक चाकावरची शेगडी होती आणि ती दोरीने ओढून जेवायला बसलेल्या प्रत्येकापुढे न्यायची आणि त्यातून एका वेळेस एक पळी अशी आमटी काढून घ्यायची अशी त्यांची पद्धति होती. जेवल्यानंतर शेंगदाणे खाणे ही त्यांची एक अशीच सर्वांना माहीत असलेली सवय होती. अण्णांच्या घरातल्या स्त्रीराज्यावरून त्यांच्या मागे लोक गमतीने काही काही बोलत असत पण ती केवळ थट्टाच होती हेहि सर्वांना ठाऊक होते. अण्णा एरवी जुन्या विचाराचे असले तरी आमच्याकडे सातार्‍यास आले की त्यांना त्यांच्या आवडीचे पालेकरांच्या बेकरीमधील टोस्टहि लागत असत. समोरची व्यक्ति कोणीहि असली तरी त्याच्याशी अहोजाहोने बोलायची त्यांची सवय होती. त्यांच्याहून अर्ध्या वयाच्या विवाहित स्त्रीला ते ’वहिनीसाहेब’ असेच म्हणत असत. त्यांचे पुष्कळसे लिखाण जांभळ्या शाईमध्ये आणि मोडीमध्ये असे पण बाळबोधहि ते मोडीसारखे एक सरळ रेघ ह्या बाजूपासून त्या बाजूपर्यंत ओढून करत असत.

’आठवणीं’च्या दुसर्‍या खंडात नरसिंह चिंतामण केळकर आणि माधव श्रीहरि अणे ह्यांच्या मोडीमध्ये सह्या आणि तिसर्‍यामध्ये टिळकांच्या मोडी, बाळबोध आणि इंग्रजी हस्ताक्षरांचे नमुने आणि टिळकांचे एक जवळचे सहकारी अमरावतीचे गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे ह्यांची मोडी सही उपलब्ध आहे. हे नमुने खाली जोडत आहे.

केळकर ह्यांची सही
अणे ह्यांची सही
टिळकांचे हस्ताक्षर
खापर्डे ह्यांची सही

पुस्तक परिचय - : 'पाकिस्तान, अस्मितेच्या शोधात' - प्रतिभा रानडे

मला असं वाटायचं की भारतात आणि विशेषत: मराठीत जागतिक घडामोडींवर अभ्यासपूर्ण असं लेखन वृत्तपत्रांतील सदरापुरतंच मर्यादित असल्याचं जाणवतं पण याला छेद गेला प्रतिभा रानड्यांच्या 'पाकिस्तान, अस्मितेच्या शोधात' या पुस्तकाच्या वाचनातून!