Skip to main content

३ दारे - तर्क

संख्याशास्त्राचे एक रोचक कोडे वाचनात आले.

(१) तुम्ही एका खेळामध्ये भाग घेतला आहे.
(२) संचालक तुम्हाला माहीती देतो की ३ दारे आहेत
(३) फक्त एका दारामागे वस्तू लपविली आहे
(४) तुम्ही अंदाजे सांगायचे की कोणत्या दारामागे वस्तू आहे
(५) पण एकदा अंदाज सांगीतला की संचालक तुम्ही सांगीतलेले दार सोडून अन्य दार उघडेल की ज्यामागे वस्तू नक्की नसेल ते.
(६) आता तुम्हाला परत एकदा संधी आहे - दार बदलण्याची किंवा पहीली निवडच कायम ठेवण्याची.
तर तुम्ही काय कराल?
________________________________________________________________

चित्रपट ओळख - द लास्ट सामुराई

इशारा : या लेखात चित्रपटाच्या शेवटाबद्दल माहिती कळू शकते.

***

They say Japan was made by a sword.

They say the old gods dipped a coral blade into the ocean and when they pulled it out, four perfect drops fell back into the sea.

"पतिता"

जस्टिस काट्जू वदले. सनी लिओन विषयी. तिच्या "बिग बॉस" या कार्यक्रमात सहभागी होण्यावरुन काही आक्षेप घेतले गेले होते. त्या आक्षेपांची दखल घेत बीसीसीसी (ब्रॉडकास्ट कण्टेण्ट कम्प्लेंट्स कौन्सिल) ने त्यासंदर्भात काही निर्देश कलर्स चॅनेल, बिग बॉस निर्माते, आणि सनी बाई यांना दिले. यावर काट्जू साहेबांनी विशेषटिप्पणी केली. त्यांच्या विशेष टिप्पणी वर माझी एक सामान्य टिप्पणी.

तुरे

नमस्कार मंडळी! मी बऱ्याच दिवसांपासून ‘ऐसी अक्षरे’ची वाचक आहें आणि आता सदस्यत्वही घेतले आहें. माझी ओळख म्हणून मी माझी एक कविता समोर ठेवते आहें. मी फार कमी लिहिते (आणि जे लिहिते तेही पुष्कळदा ‘फुटकळ’ सदरांतच मोडते याची मला पूर्ण कल्पना आहें) पण जाणकारांच्या प्रतिक्रियांनी लिखाणात सकारात्मक फरक पडेल आणि अधिक लिहिले जाईल अशी अपेक्षा आहें म्हणून हा प्रपंच.

तरारून फडकणारे उसाचे तुरे
मला तुझ्या डोळ्यांत ओझरते दिसले.
ओठांच्या किनारींतून ठिबकणारे किंचितसे हसू
अन् तू बोटांनी कोरलेल्या नक्षीदार कमानीही,
नजरेस पडल्या माझ्या.
अन् मी वाट पहात राहिले बहराची;

काय होता तो गूढ आवाज? भाग २ (भाग १ वाचण्याअगोदर उघडू नका,)

उत्तर सांगू म्हणता?

Very sorry! मी तुम्हाला उत्तर सांगू शकत नाही कारण तुम्ही भिक्षु नाही!

काय होता तो गूढ आवाज? भाग १.

एक मनुष्य आपल्या गाडीने जात असता रस्त्यात त्याची गाडी बंद पडली. रात्रहि होऊ लागली होती. आसपास कोठे मदत मिळेल काय म्हणून पाहतो तो त्याला बुद्ध भिक्षूंचा एक मठ दिसला. तेथे जाऊन त्याने दार ठोठावले. एका भिक्षूने दार उघडले. गाडीवाल्याने त्याला आपली अडचण सांगितली आणि काही मदत मिळेल का असे विचारले. भिक्षु म्हणला, "आता फार रात्र होऊ लागली आहे पण काही अडचण नाही. आपण आनंदाने जेवणखाण करून रात्र आमच्या मठात काढा. उद्या सकाळपर्यंत तुमची गाडी दुरुस्त होऊन तुम्हाला मिळेल." ह्या अनपेक्षित मदतीने खूष होऊन गाडीवाला मठातील त्याला दाखवलेल्या खोलीकडे गेला आणि जेवण करून लवकरच घोरू लागला. अर्ध्या रात्रीत त्याला जाग आली कारण मठातून खोलवरून एक वेगळाच आवाज ऐकू येऊ लागला. तसा आवाज त्याने पूर्वी कधीच ऐकला नव्ह्ता. हा काय आवाज आहे अशा विचारात त्याने उरली रात्र तळमळतच काढली.

सकाळीच कालचा भिक्षु गाडी दुरुस्त झाल्याची सुवार्ता घेऊन आला. एव्हांना गाडीवाल्याची उत्सुकता फारच ताणली गेली होती. "तो रात्रीचा आवाज काय होता?" त्याने भिक्षूला विचारले. "आवाज होता पण तो काय होता हे मी तुम्हाला सांगू शकत नाही." भिक्षु म्हणाला. "का बरे?" असा प्रश्न गाडीवाल्याने केल्यावर भिक्षूने उत्तर दिले, "तुम्ही भिक्षू नाही, त्यामुळे हे उत्तर मी तुम्हाला सांगू शकत नाही." निराश होऊन गाडीवाला दुरुस्तीबद्दल भिक्षूला धन्यवाद देऊन आपल्या मार्गाला लागला.

१० वर्षे लोटली. कर्मधर्मसंयोगाने गाडीवाला त्याच मठावरून गाडीने जात असता पूर्वीच्याच प्रमाणे आणि त्याच ठिकाणी त्याची गाडी बंद पडली. पण आता त्याला ठाऊक होते की मठात आपल्याला निश्चित मदत मिळणार. गेल्या वेळेप्रमाणे त्याने पुनः मठाचे दार ठोठावले. पूर्वीच्याच भिक्षूने पुनः दार उघडले आणि गेल्या वेळेप्रमाणेच पुनः रात्रीचा मुक्काम आणि गाडीची दुरुस्ती अशी मदत त्याने गाडीवाल्याला देऊ केली. त्याला खोलीहि पूर्वीचीच दिली. गेल्या वेळेप्रमाणेच जेवणखाण उरकून गाडीवाला पलंगावर पडला पण ह्यावेळेस त्याला झोप येईना. गेल्या वेळेप्रमाणेच आवाज पुनः ऐकू येईल काय अशा चिन्तेने त्याने अर्धी रात्र तळमळत काढली आणि sure enough पुनः तोच पूर्वी कधी न ऐकलेला आवाज त्याच्या कानावर पडू लागला. आपली उत्सुकता दाबून उतावळेपणात त्याने उरलेली रात्र कशीबशी काढली आणि सकाळी गाडीची किल्ली घेऊन आलेल्या भिक्षूला त्याने तोच प्रश्न केला - "तो आवाज काय होता?" "आवाज होता पण तो काय होता हे मी तुम्हाला सांगू शकत नाही." भिक्षु म्हणाला. "का बरे?" असा प्रश्न गाडीवाल्याने केल्यावर भिक्षूने उत्तर दिले, "तुम्ही भिक्षू नाही, त्यामुळे हे उत्तर मी तुम्हाला सांगू शकत नाही."

ह्यावेळेस प्रश्नाचा चिकाटीने पाठपुरावा करायचा असे ठरवून गाडीवाल्याने विचारले, "मी भिक्षु झालो तर मला उत्तर मिळेल का?" "अर्थात्! का नाही? तुम्ही भिक्षु व्हा. आम्ही तुम्हाला उत्तर सांगू." " कसे होता येईल मला भिक्षु ? तुम्हीच द्याल का मला दीक्षा?" गाडीवाल्याने मोठया काकुळतीने विचारले. "आम्ही तुम्हाला दीक्षा अवश्य देऊ पण त्यासाठी तुम्हाला आमच्या दोन प्रश्नांच्या कसोटीला १०० टक्के बरोबर उत्तर देता आले पाहिजे." "मी तयार आहे. सांगा मला प्रश्न." गाडीवाला आशेने म्हणाला.

"जगात एकूण गवताची पाती किती आहेत आणि वाळूचे कण किती आहेत अशी मोजदाद करून आम्हाला सांगा. तुमचे उत्तर बिनचूक असले तर आम्ही तुम्हाला भिक्षु करून घेऊ." भिक्षु म्हणाला.

प्रश्न ऐकून दुसरा एखादा आवाजाचा नाद सोडून चालायला लागला असता पण गूढ आवाज काय होता हे जाणून घ्यायचे भूत मानेवर स्वार झाल्यामुळे गाडीवाल्याने हे आह्वान स्वीकारले. आपले बाकीचे आयुष्य सोडून देऊन गवताच्या पात्यांची आणि वाळूच्या कणांची मोजदाद करण्याच्या कामावर तो जगाच्या प्रवासाला निघाला.

पुढची चारपाच दशके हे काम करत तो जगभर वणवण फिरला पण त्याने जिद्दीने मोजदाद पूर्ण केली. एव्हांना तो जख्ख म्हातारा झाला होता पण आता आपल्याला गूढाचे उत्तर मिळणार ह्या आशेने तो पुनः मठाकडे आला.

त्याने दार ठोठावले आणि पुनः त्याच भिक्षूने - तोहि तितकाच म्हातारा झालेला होता - दार उघडले.

"तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे मी आणली आहेत. सांगू?" तो अधीरपणाने म्हणाला. "सांगा" असा प्रतिसाद आल्यावर त्याने आपले उत्तर दिले. "उत्तर अगदी बरोबर आहे." "मग देता मला दीक्षा?" गाडीवाल्याने अजीजीने विचारले. "तुम्ही उत्तर बिनचूक दिल्यामुळे आता भिक्षु झालेलेच आहात." भिक्षु उत्तरला. "तर मग आता सांगा मला. काय होता तो आवाज?" आपल्या कित्येक दशकांच्या तपाचे फळ आता मिळणार अशा खात्रीने तो अगदी प्रफुल्लित झाला होता.

"आमच्या मठाची अशी पद्धत आहे की हे उत्तर आम्ही स्वतः कोणासच देत नाही. ते ज्याचे त्याने शोधायचे असते." भिक्षु म्हणाला आणि असे म्हणून त्याने एक किल्ल्यांचा जुडगा गाडीवाल्याला दिला. "ह्या किल्ल्या घ्या आणि ही समोर दिसणारी एकामागची एक दारे उघडत जा. शेवटचे दार उघडले की तुमच्या प्रश्नाचे उत्तर समोरच तुम्हाला दिसेल." असे म्हणून आणि किल्ल्यांचा जुडगा गाडीवाल्याला देऊन भिक्षु आपल्या कामाला निघून गेला.

गाडीवाला अधीरपणाने दारे उघडण्याच्या कामाला लागला. पहिले दार मजबूत सागवानी लाकडाचे होते. ते उघडून जातो तो पुढे लोखंडाचे दार आले. ते उघडून जातो तो पुढे तांब्याचे दार आले. ते उघडून जातो तो पुढे चांदीचे दार आले. ते उघडून जातो तो पुढे सोन्याचे दार आले. ते उघडून जातो तो पुढे हिर्‍यामाणकांनी मढविलेले हस्तिदंती दार आले. त्यावर आश्वासक असे शब्द लिहिले होते- ’शेवटचे दार! तुमच्या रहस्याचे उत्तर ह्याच्यापलीकडे तुम्हाला दिसेल.’

घाईघाईने गाडीवाल्याने दार उघडले आणि पाहतो तो काय - त्याचे उत्तर त्याला मिळाले आणि त्याच्या कित्येक दशकांच्या प्रयत्नांचे फलित त्याच्या पदरात पडले.

गोष्ट संपली.

वाचकहो, सांगा पाहू काय असू शकेल तो आवाज?

विचार करा...

अजून थोडा विचार करा...

अजून थोडा विचार करा...

अजून थोडा विचार करा...

नाही सुचत? ठीक आहे. उत्तरासाठी पुढेच दिलेला भाग २ उघडा.

कोडं

कोणत्याही प्रकारचं शिक्षण-प्रशिक्षण घेतलं की आपल्याला एक प्रकारचं इंट्युशन त्या विषयात मिळतं. थोडक्यात एक प्रकारचा त्या विषयातला कॉमनसेन्स आपल्यात निर्माण झालेला असतो. तर ह्या कॉमनसेन्सचा विचार करून एक सोपं कोड तुम्हाला घालतो.

अ, ब, क, ड अशी चार गावं आहेत. ही चार गावं चौरसाच्या चार टोकांवरती वसलेली आहेत (म्हणजे अबकड हा चौरस आहे.) चौरसाची बाजू एक एकक आहे. ह्या चारही गावांना तुम्हाला रस्त्याने जोडायचं आहे. पण जोडताना ते अशा प्रकारे जोडायचं आहे की रस्त्याची एकूण लांबी किमान असेल.

तुम गगन के चंद्रमा हो

बरेच दिवस झाले या गोष्टीला. तेव्हा ज्या घरात मी रहायचे त्या घराला एक छानशी गच्ची होती. रात्री जेवण झाल्यावर त्या गच्चीत अगदी मस्त शतपावली करता यायची. ती सवयच झाली होती. आणि मग बरेचदा त्यावेळी काही काही विचार चालू असायचे मनात.

हा खेळ संख्यांचा!

मटका खेळणारे अथवा अंकशास्त्रावरून, कबालावरून भविष्य वर्तविणारे यांचा अपवाद वगळता आपल्यातील बहुतेकाना अंक, आकडे, संख्या म्हणजे वस्तू मोजण्याचे एक परिमाण एवढेच लक्षात राहते. संख्यांना त्यांचे खास असे व्यक्तिमत्व असते असे विधान केल्यास अतिशयोक्त ठरणार नाही. 16 व 17 अगदी जवळचे आकडे असले तरी 16 हा एक परिपूर्ण वर्ग आहे व 17 ही एक अविभाज्य (prime) संख्या आहे. संख्यांचा वापर अंकगणित, भूमिती वा वजन, क्षेत्रफळ, खोली, उंची, घनता इत्यादी व्यवहारोपयोगी गोष्टीबरोबरच सांस्कृतिक व सामाजिक व्यवहारातही होत असतो.

युगलगीत: ओठ गुलाबी काय नकळत बोलले

युगलगीत: ओठ गुलाबी काय नकळत बोलले

तो:
ओठ गुलाबी काय नकळत बोलले
ती:
अं हं
तुझ्यासाठीच ते रे नकळत विलगले

तो:
संध्या आज का फुलूनी आली
रंग तांबडे सोनेरी ल्याली

ती:
दिवसा रातीच्या मिलनवेळी
संध्या असली फुलूनी आली
लाजलाजूनी बघ झाली वेडी
त्या लाजेने गाल तिचे आरक्त रंगले

तो:
पाण्यावरचे तरंग का हालती डुलती
तरंगातूनी काय कोणता संदेश वदती

ती:
शांत पाण्याला जीवन देण्या
तरंग असले आले जन्मा
जळात ते जवळी राहून
लडीवाळ काही गोड गुपीत बोलले

तो:
फुले माळलीस तू या वेणी
गंध तयांचा गेला रानी

ती:
भ्रमर झाला बघ तो वेडा