Skip to main content

कवि ग्रेस यांना साहित्य अकादेमी पुरस्कार

आताच हाती आलेल्या माहितीनुसार कवि ग्रेस , ऊर्फ माणिक गोडघाटे यांना साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार घोषित झालेला आहे. त्यांच्या "वार्‍याने हलते रान" या निबंधसंग्रहास हा पुरस्कार मिळालेला आहे अशी घोषणा करण्यात आलेली आहे. या संबंधातले वृत्त :
http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Amazing-Grace-Brilliant-…

वृत्तदर्शन

संस्कृत, मराठी आणि अन्य भारतीय भाषांतील काव्यरचनेमध्ये वापरल्या जाणार्‍या पारंपारिक वृत्तांचे पठनद्वारा प्रदर्शन करण्याचा एक स्वल्प प्रयत्न मी केला आहे आणि तो http://www.youtube.com/watch?v=CNnUhll0zzA येथे पहाता येईल. पठनासाठी निवडलेले सर्व श्लोक संस्कृतमधील आहेत. अशा प्रकारचे अन्यहि काही प्रयत्न करण्याचे मी योजीत आहे. माझा प्रयत्न हा पूर्णत: home production आहे आणि त्यामुळे सफाईमध्ये थोडा कमी पडत आहे ह्याची मला जाणीव आहे.

पुढील प्रयत्नांसाठी मार्गदर्शन म्हणून सदस्यांनी हा प्रयत्न पाहून आपले अभिप्राय दिल्यास ते मला उपयुक्त ठरेल.

त्रिकोण - एक हजार वर्षाच्या इतिहासाचा.. - (बेल्लुर) भाग - ३

मागील भागात आपण होयसाळ / होयसाल साम्राजाची राजधानी द्वारसमुद्र (हैलेबिडु) बद्दल माहिती व छायाचित्रे पाहिली आता त्रिकोणातील २रा कोन. बेल्लुर.


मंदिराचे प्रवेशद्वार

स्वारस्याची अभिव्यक्ती

वामन आणि मी, आम्ही दोघेही बसमध्ये बसून तासभर कसा काढावा ह्याचा विचार करत असता, ही चर्चा सुरू झाली.
आणि मग उत्तरोत्तर रंगतच गेली. तिचाच हा वृत्तांत. हा संवाद कमीअधिक प्रमाणात प्रत्यक्षात असाच घडलेला आहे.

स्वारस्याची अभिव्यक्ती

मीः हे बघा, तुम्हाला ह्यात रुची आहे का?
वामनः छे! हे सगळे गणिताने भरलेले आहे. ह्यात आपल्याला काय ’इंटरेस्ट’ असणार?
मीः ’इंटरेस्ट’? म्हणजे तुम्हाला ’स्वारस्य’ म्हणायचाय काय?
वामनः हो. तेच ते.

मीः तुम्हाला ह्यात स्वारस्य नसेल, तर आपण अधिक सुरस गप्पा करू या!

सुडोकू - एक धावता आढावा

२००४-५ सालापासून जवळजवळ प्रत्येक वर्तमानपत्रात, विमानात सीटपाशी ठेवलेल्या ग्लॉसीमध्ये सुडोकू कोडे पाहण्याची आपणास चांगलीच सवय झाली आहे. कामावर जातायेता आगगाडी वा बसच्या प्रवासात कित्येक जण सुडोकूत डोके घालून बसलेले दिसतात. मी स्वत: २००५च्या पुढेमागे म.टा.मध्ये हा प्रकार पाहिला आणि प्रथमपासून त्याच्या प्रेमात पडलो. गेल्या ६ वर्षात जवळजवळ रोज दोन ह्या गतीने मी काही हजार सुडोकू कोडी सोडविली असावीत असा माझा समज आहे आणि माझे अगणित तास त्या आनंदात निघून गेलेले आहेत. अर्थात त्यामुळे कोडी संपण्याची काहीच भीति नाही कारण एकूण ५,४७,२७,३०,५३८ इतकी एकूण सुडोकू कोडी असावीत असा एक दावा आहे. (ह्याबद्दल आणि सुडोकूचा इतिहास इत्यादि माहितीसाठी http://en.wikipedia.org/wiki/Sudoku हे पान पहा.)

सुडोकू हे वेळ घालवण्याचे उत्तम साधन तर आहेच - खरे अवघड कोडे सोडविण्यास मला सरासरी २५ ते ३० मिनिटे लागतात आणि मधूनमधून एखादे कोडे असेहि भेटते की जे काही तास विचार करूनहि दाद देत नाही - पण मी वाचल्याप्रमाणे - खरे खोटे ठाऊक नाही - मेंदूला व्यायाम देऊन अल्झाइमर, डिमेन्शिया अशा विकारांपासून सुडोकू माणसाला दूर ठेवू शकते. हे वाचल्यापासून माझा सुडोकू-उत्साह आणखीनच वाढला आहे.

मला असेहि अनेकजण माहीत आहेत की जे सुडोकूच्या वाटेस जातच नाहीत. काही लोकांना ते फार अवघड वाटते. आकडेमोडीचा कंटाळा म्हणूनहि काहीजण त्यापासून दूर राहतात. त्यांना मी असे सांगेन की ह्या खोटया भीतीपायी तुम्ही करमणुकीचा एक बिनखर्ची आणि निरुपद्रवी विरंगुळा स्वत:पासून दूर ठेवत आहात. सुडोकूमधे आकडे दिसले तरी आकडेमोड अजिबात नाही. ते आकडे म्हणजे केवळ ९ वेगवेगळ्या खुणा आहेत. आकडय़ांऐवजी अबकड अशी अक्षरे वापरूनहि सुडोकू तयार करता येते. हा शंभर टक्के निरीक्षण आणि काही प्रमाणात तर्काचा खेळ आहे.

खाली मी एक थोडे अवघड सुडोकू पायरीपायरीने सोडवून मांडलेले आहे. हे करण्यामागे माझे दोन हेतु आहेत. पहिला म्हणजे अनिच्छेतून सुडोकूपासून दूर राहणारे कोणी असतील त्यांना तिकडे वळण्यासाठी उद्युक्त करावयाचे आणि त्यांना प्रारंभिक रस्ता दाखवायचा. वाचकांमध्ये काहीजण निश्चित असेहि असतील ज्यांचा सुडोकूचा दांडगा अनुभव आहे. मी खाली दाखविलेल्या पद्धतीपेक्षा काही अन्य पद्धति ते वापरत असल्यास चर्चेच्या मार्गे त्यांनी तेहि मला शिकवावेत.

मी आसपास पहातो तेव्हा मला असे काहीजण दिसतात जे trial and error मार्गाने कोडे सोडवतात. जेथे ३-४ आकडे बसू शकतात तेथे ते सगळे लिहून नंतर त्यातला एकेक खोडत, आणि भरपूर खाडाखोड करून ते कोडे सोडविण्याचा प्रयत्न करतात. असे करण्याची खरे तर काहीहि गरज नसते. कोडयाच्या नियमांवर पूर्ण ध्यान दिले तर पायरीपायरीने एका जागी एकच निश्चित आकडा शोधत जाऊन सर्व कोडे एकदाही न खोडता सोडवता येते आणि तसे ते सोडविण्यातच खरा बौद्धिक आनंद सामावलेला असतो.

प्रथम सुडोकूचे नियम काय आहेत ते पाहू. एक चौरस घेऊन त्याचे ३ गुणिले ३ = ९ असे मध्यम चौरस पाडलेले असतात. प्रत्येक मध्यम चौरसाचे पुन: ३ गुणिले ३ = ९ असे छोटे चौरस पाडलेले असतात. म्हणजे ९ गुणिले ९ = ८१ असे छोटे चौरस दिसतात आणि प्रत्येक आडव्या ओळीत ९ छोटे चौरस अशा ९ आडव्या ओळी दिसतात. तशाच ९ उभ्या ओळीहि दिसतात. मध्यम चौरसांच्या सीमा जाड रेघेने दाखवलेल्या असतात. कोडयाच्या प्रारंभी सुमारे २६ ते २९ आकडे (१ ते ९ पैकी) काही छोटया चौरसांत भरलेले दिसतात. उरलेले चौरस आपण भरायचे आहेत पण ते अशा पद्धतीने की प्रत्येक उभ्या ओळीत, प्रत्येक आडव्या ओळीत आणि प्रत्येक मध्यम चौरसात १ ते ९ पैकी प्रत्येक आकडा एकदा आणि एकदाच आला पाहिजे.

(क्रमांक १)

आता वरील कोडयाकडे नजर टाकू. त्यात २६ आकडे भरूनच आलेले आहेत आणि उरलेले आकडे वरील नियमांच्या सीमेत राहून आपण भरायचे आहेत. (येथे प्रत्येक छोटया चौरसाला मी अ१, अ२, ...ब१, ब२...असे क्रमांक दिले आहेत ते त्या त्या चौरसाच्या लेबलसारखे आहेत. त्यांचा कोडयाशी अन्य काही संबंध नाही. ह्या लेबलांचा उपयोग पुढे दिसेलच.)

कोडे सोडवण्यामध्ये सर्वसाधारणपणे तीन पायर्‍या येतात. पहिल्या पायरीमध्ये नुसती नजर फिरवून किंवा थोडाच प्रयत्न करून १५-१६ आकडे सहज भरता येतात. हे संपले की अशी वेळ येते की प्रत्येक छोटया चौरसाला दोन किंवा अधिक उमेदवार आकडे दिसू लागतात. त्यांपैकी बरोबर उत्तर कोणते? येथे सोडवणारे काहीजण trial and error मार्गाचा अवलंब करतात, म्हणजे ते दोन किंवा अधिक पर्यायांपैकी एकाने सुरुवात करतात आणि पुढेपुढे जात राहतात. जर निवडलेला पर्याय चुकीचा असला तर कोठेतरी सोडवणूक प्रक्रिया नियमभंग होऊन थांबते. मग पुन: मागे जाऊन ते दुसर्‍या पर्यायाने कोडे सोडवू लागतात. मला हा प्रकार आवडत नाही. कोडे सोडवण्यातला खरा आनंद उत्तरापर्यंत कसेतरी पोहोचण्यात नसतो तर कोडयाशी तर्काने झगडून मार्ग शोधण्यामध्ये असतो. ह्या आनंदाला trial and error पद्धतीमुळे आपण मुकतो. तर्काने ही अवघड जागा ओलांडणे म्हणजेच लपलेली ’किल्ली’ शोधून काढणे ही दुसरी पायरी. ही किल्ली सापडली की सर्वसाधारणपणे उरलेले आकडे शेवटापर्यंत सापडत जातात आणि कोडे सुटते. दुसर्‍या दिवशी कोडयाचे उत्तर म्हणून जे छापले जाते त्याकडे नजर टाकण्याची काही आवश्यकता नसते कारण कारण आपले उत्तर बरोबर असले तर ते आपले आपल्यालाच कळलेले असते. ते न सोडवता नुसत्या कोरडया उत्तराकडे बघण्यातहि काहीच मौज नसते.

(क्रमांक २)

वर दाखविलेल्या कोडयामध्ये पहिल्या पायरीमध्ये शोधलेले आकडे तांबडया रंगात दाखविले आहेत. ह६ ह्या स्थानावरचा ७ सर्वप्रथम सापडला म्हणून त्याच्यावर १ असा क्रमांक टाकला आहे. हा क्रमांक केवळ येथील स्पष्टीकरणापुरता आहे. रोजच्या कोडे सोडवण्यात ह्याची काही आवश्यकता नसते. हा ७ कसा सापडला? ग३ ह्या स्थानावर ७ असल्याने त्याच आडव्या ओळीतील ह१ आणि ह३ येथे तो बसू शकत नाही. तसेच ज८ येथे ७ असल्याने तो ह७ आणि ह९ येथेहि तो बसू शकत नाही. ब२ येथे ७ असल्याने तो ह५ येथेहि बसू शकत नाही. ह२, ह४ आणि ह८ ह्या जागा आधीच भरलेल्या आहेत. एवंच, ७ ह्या आकडयाला ह ह्या मध्यम चौरसात केवळ ह६ ही एकच जागा शिल्लक आहे तेथे त्याला भरले.

असाच दुसर्‍या क्रमांकाचा भरलेला आकडा म्हणजे फ३ येथील ३ चा आकडा. क७ मध्ये ३ असल्याने फ१ अथवा फ८ मध्ये ३ बसू शकत नाही. तसाच तो ज१, ज४, ज७ येथेही बसू शकत नाही. ह८ मध्ये ३ असल्याने तो ज९ मध्ये बसू शकत नाही. ज३ आणि ज६ आधीच भरलेले आहेत. म्हणजे ज ह्या चौरसात ३ साठी ज२ आणि ज५ एव्हढयाच जागा शिल्लक उरल्या. त्या दोहोंपैकी नक्की ३ ची जागा कोठली हे आत्ताच सांगता येत नाही पण असेहि कळते की फ चौरसात फ२ आणि फ५ ह्या जागा ३ ला उपलब्ध नाहीत. ड६ येथे ३ असल्याने फ६ येथे ३ बसू शकत नाही. फ९ ही जागा आधीच भरलेली आहे. म्ह्णजे ३ साठी फ ह्या चौरसात केवळ फ३ ही जागा उरते. पुढचा भरलेला आकडा आहे क८ मधील २ हा. फ९ मध्ये २ असल्याने तो क३, क६ आणि क९ मध्ये बसू शकत नाही, अ२ मध्ये असल्याने क४ आणि क५ मध्ये बसू शकत नाही, अ२ मध्ये असल्याने क१ मध्ये बसू शकत नाही, क२, क३ आणि क७ आधीच भरलेले आहेत. त्याला एकच जागा उरते ती म्हणजे क८.

असा विचार करून एकूण १७ आकडे सोपेपणाने भरता येतात. त्यांचा क्रम मी दाखविलेलाच असेल असे नाही दुसर्‍या एखाद्या क्रमानेही ते दिसू शकतात. त्यांच्यानंतर अशी वेळ येते की अधिक अवघड विचार केल्याशिवाय पुढचा एकहि आकडा निश्चितपणे तर्काने सांगता येत नाही. येथे थोडा वेळ थांबून विचार करा आणि तुम्हास काही पुढचे आकडे सुचतात का असे पहा. तर्कसंगत असे काही न सुचल्यास पुढे वाचा.

(क्रमांक ३)

क्रमांक ३ ह्या चित्रामध्ये क्रमांक २ मधील सर्व आकडे आहेतच, शिवाय इ१ आणि फ१ ह्या जागी १ आणि ७ हे आकडे हिरव्या रंगात भरले आहेत आणि त्यांना C हे अक्षर 'combination' अशा अर्थाचे निदर्शक म्हणून जोडलेले आहे. वर उल्लेखिलेली ’किल्ली’ हीच आहे. तिचे स्पष्टीकरण असे: ड४ ते फ६ ह्या आडव्या ओळीवर १ चा आकडा फ५ अथवा फ६ येथे बसू शकत नाही. ह्या ओळीतील ड६, इ४, इ५, इ६ आणि फ४ ह्या जागा भरलेल्या आहेत. म्हणजेच ह्या ओळीवर १ चा आकडा ड४ अथवा ड५ येथे आणि येथेच बसू शकतो. ह्या दोन जागांपैकी तो कोठेहि बसला तरी तो त्याच चौरसातील ड२ ह्या जागी बसू शकत नाही. अ चौरसामध्ये ७ अ५ अथवा अ८ येथेच बसू शकतो म्हणजे तो ड२ ह्या जागी बसू शकत नाही. फ२ ह्या जागी १ आणि ७ बसू शकत नाहीत. सारांश म्हणजे ड१ ते फ३ ह्या ओळीवर १ आणि ७ ह्या दोन आकडयांना केवळ इ१ आणि फ१ ह्या दोनच जागा उरतात. त्यांमध्ये कोण कोठे बसणार हे आत्ताच सांगता येत नाही पण इ१ आणि फ१ ह्या जागा १ आणि ७ दोघांनी मिळून अडविलेल्या आहेत असे दर्शविले आहे आणि त्यासाठी C हे अक्षर नोंदविलेले आहे.

(क्रमांक ४)

ह्यापुढे असे दिसेल की फ चौरसात ४ हा केवळ फ२ आणि फ५ येथेच बसू शकतो. म्हणजेच ज चौरसामध्ये ४ ज२ आणि ज५ मध्ये बसू शकत नाही. तसेच तो ज१, ज७ आणि ज९ मध्येहि बसू शकत नाही. ज३, ज६ आणि ज८ ह्या जागा आधीच अडलेल्या आहेत. म्हणून ज चौरसामध्ये ४ ला ज४ ही एकच जागा उरते म्हणून ती तशी भरली. ग४ ते ज६ ह्या ओळीवर २ ह्या आकडयाला ग५, ग६ आणि ग५ ह्या जागा बंद आहेत. (का?) ह४, ह५, ह६, ज४ आणि ज६ ह्या जागा भरलेल्या आहेत म्हणून २ ला जागा उरली एकच ती म्हणजे ग४. (हे आणि ह्यापुढील सर्व आकडे जांभळ्या रंगात आहेत.)

(क्रमांक ५)

आता ग१ ते ज३ ह्या ओळीवरील ७, ८ आणि १ ह्यांच्याकडे पहा. ते ग१ येथे बसू शकत नाहीत. म्हणजे त्या तिघांना निळून अ१, ड४ आणि ड७ अशा तीन जागा उपलब्ध आहेत. पैकी अ१ येथे १ अथवा ७ बसू शकत नाहीत म्हणून ८ तेथे बसला आणि १ आणि ७ दोघे मिळून ड४ आणि ड७ येथे बसले. त्यांपैकी कोण कोठे हे अद्यापि निश्चित नाही म्हणून त्यांना C हे अक्षर जोडले आहे. ह्यानंतर ९, ४ आणि ८ हे आकडे अनुक्रमे ड२, ड५ आणि ड८ येथे बसतील. (का?) वर

(क्रमांक ६)

पूर्वी म्ह्टल्याप्रमाणे १ साठी ड चौरसात ड४ अथवा ड५ ह्या दोन जागा होत्या, पैकी ड५ ही जागा ४ ने घेतली म्हणून १ ची ड४ ही जागा पक्की झाली. १ ला चिकटविलेला C आता काढायला हरकत नाही, तसाच ७ ला चिकटविलेला C हि काढावयास हवा. इ चौरसात १ आणि ७ साठी इ१ आणि इ७ अशा दोन जागा होत्या. त्यापैकी इ७ वर ७ बसू शकत नाही (का?) म्हणून तेथे १ पक्का झाला म्हणजे इ१ वर ७ आणि फ१ वर १ हेहि पक्के झाले.

अशा पद्धतीने क्रमाक्रमाने गुंता उलगडून सर्व कोडे लवकरच सुटून त्याला वर दाखविलेले अखेरचे रूप येईल.

कोडे असे सुटण्यामागे १ आणि ७ ह्यांच्यामध्ये ड१ आणि फ१ ह्या दोनच जागा अडविल्या गेल्या आहेत ह्या ज्ञानाची "किल्ली’ उपयोगाची ठरलेली आहे. अशा अन्यहि किल्ल्या, ज्या शोधण्याची मला आवश्यकता पडली नाही, असू शकतील. आकडे सापडण्याचे क्रमहि मी दाखविल्यापेक्षा वेगळे असू शकतील.

'शाळा' – एक नेटकं आणि देखणं माध्यमांतर

गाजलेल्या पुस्तकावर आधारित सिनेमा (आणि तोदेखील मराठी) असं म्हटलं की आधी धास्तीच वाटते. पात्रांना कुठल्यातरी ठिकाणी नेऊन पुस्तकातले संवाद म्हणायला लावले आणि अधूनमधून पुस्तकातलं निवेदन कोणत्यातरी दृश्यांच्या पार्श्वभूमीवर वाचून दाखवलं की पुस्तकावरचा सिनेमा झाला असं साधारणत: आपल्याकडे समजलं जातं. याला सुखद छेद देणारा अनुभव नुकताच आला. हा अनुभव म्हणजे मिलिंद बोकील यांच्या कादंबरीवर आधारित सुजय डहाके दिग्दर्शित ‘शाळा’ हा चित्रपट. कादंबरी/चित्रपट चांगला आहे की वाईट यापेक्षा एक माध्यमांतर म्हणून चित्रपट कितपत यशस्वी झाला आहे या अंगानं प्रस्तुत लेखात त्याचं किंचित विश्लेषण केलेलं आहे.

भविष्याला आपली गरज आहे का?

Taxonomy upgrade extras

'पृथ्वी वाचवा' ही घोषणा बर्‍याच लोकांना विनोदी वाटते. मलाही वाटते. शिवाय 'पृथ्वी' वाचवण्यासाठी लोकांना सुचवले जाणारे उपायही बरेच गमतीदार आहेत. उदाहरणार्थ, प्लॅस्टिकच्या पिशव्या न वापरणे, घरातले दिवे विनाकारण लावून न ठेवणे किंवा घरात पाणी जपून वापरणे वगैरे. काहीतरी बिघडलंय आणि हे असे उपाय केल्याने बराच फरक पडेल अशी समजूत असलेले भाबडे लोक ते उपाय प्रामाणिकपणे करतही असतील. या 'पृथ्वी वाचवा' वरून एक व्हिडिओ पाहिल्याचे आठवले, तो इथे डकवण्याचा मोह आवरत नाही.

मातीचे कुल्ले, नागवे कोल्हे व इतर - अर्थात, मायमराठीची लेणी : भाग १

विद्याधर वामन भिडे यांचा जन्म बेळगाव येथे १४ नोव्हेंबर १८६० रोजी झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण कर्नाटकात कानडी व इंग्रजी माध्यमातून झाले. मॅट्रिक व बीएच्या परीक्षा त्यांनी पुण्याहून दिल्या. १८८४ ते १९१० अशी सव्वीस वर्षे त्यांनी पुणे शाळा खात्यात शिक्षक म्हणून नोकरी केली. निवृत्तीनंतरही प्रापंचिक अडचणींमुळे पुष्कळ वर्षे त्यांनी खाजगी शाळांमधून शिकवण्याचे काम केले. कानडी, मराठी, इंग्रजीबरोबरच फ्रेंच, पाली व पर्शियन या भाषांचाही त्यांचा अभ्यास होता. त्या ते शिकवतही असत. भिडे गुरुजींनी पुष्कळ गद्य व पद्य लेखन केले. त्यात मराठी भाषाविषयक लेखनाचा अंतर्भाव आहे.

तीन विरंगुळ्या

सध्या दूरदर्शनवर
जाहिराती भारंभार -
सिरीयल बघतांना
भाजी करपते फार !

आता नव्या नवरीचे
लक्ष फेसबुकावर -
मित्र जमती पाच हजार
पोळ्या जमेनात चार !

पडूनिया खाटेवर
वाचते चारोळ्या चार -
कित्ती अरसिक नवरा
जांभयांनी करि बेजार !