Skip to main content

आकाशगंगा-Milky Way

सुटीच्या निमित्ताने मनुष्यवस्तीपासून दूर कँप टाकला. सुदैवाने चंद्र रात्री १ वाजेपर्यंत अस्ताला गेला होता आणि इतर मंडळी आपल्या शेकोट्या विझवून झोपायला गेली होती. डोळ्यांना अंधाराची सवय झाल्यावर वरती मोकळ्या आकाशात डावीकडून उजवीकडे आपल्या आकाशगंगेची शेपटी अगदी स्पष्ट दिसू लागली आणि थोड्या प्रयत्नांती तिचा फोटो घेण्यात यश आले.

सेटींग्जः
फोकल लेंथ १८ मिमि.
आयएसओ: Hi2 (कॅमेर्‍यातील सर्वाधिक आएसओ, साधारणपणे २५,००० च्या तुलनेत)
एक्सपोजर: अंदाजे १ मिनीट.

धार्मिक वाङ्मयातील अतिशयोक्ति

आपल्या प्राचीन धार्मिक वाङ्मयाकडे पाहिले की जाणवते की आपल्या प्राचीन लेखकांना मोठया संख्या आणि कोष्टकांचे फार आकर्षण होते. ह्याची दोन ठळक उदाहरणे देतो.

भारतीय युद्धात कुरुक्षेत्रावर १८ अक्षौहिणी सैन्य गोळा झाले होते आणि मूठभर सोडले तर बाकी सारे युद्धात मारले गेले.

१८ अक्षौहिणी सैन्य म्हणजे किती? अमरकोषात असे म्हटले आहे:

(२.८.८१.१) एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका।
(२.८.८१.२) पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम् ।।
(२.८.८२.१) सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमू:।
(२.८.८२.२) अनीकिनी दशाऽनीकिन्यक्षौहिणी (अथ संपदि - पुढील श्लोकाचा भाग)॥

श्लोकांचे स्वैर भाषान्तर: एक हत्ती, एक रथ, तीन अश्वारूढ सैनिक आणि पाच पदाति (पायी लढणारे सैनिक) म्हणजे एक पत्ति. ह्या पुढे सर्व भाग तिनाच्या पटीत घ्यावे. ते म्हणजे सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू आणि अनीकिनी. दहा अनीकिनींची एक अक्षौहिणी.

महाभारतात हेच कोष्टक दिले आहे.

ह्यावरून भारतीय युद्धात १८ अक्षौहिणींमध्ये पुढीलप्रमाणे सैनिक होते. एकूण सैनिकसंख्या आणि प्राणिसंख्या मोजण्यासाठी एका हत्तीबरोबर दोन सैनिक (माहूत आणि लढणारा), एका रथाबरोबर दोन सैनिक (सारथि आणि लढणारा), तसेच एका रथाबरोबर दोन अश्व असे मानले आहे.

एव्हढया मोठया सैन्यासोबत स्वयंपाकी, पाणके, भारवाहक आणि अन्य अनेक प्रकारचे सेवक असणारच. इतक्या प्रचंड संख्येने माणसे, हत्ती, घोडे, एका ठिकाणी दूरदूर अंतरावरून एकत्र आणणे, त्यांच्यासाठी अन्न, पाणी आणि चारा, त्यांची मलमूत्रविसर्जनाची व्यवस्था - त्यांच्या एक ना दोन हजार गरजा भागवणे हे काम आजची वाहतूक आणि संपर्क साधने, तसेच staff-work ची आधुनिक कौशल्ये वापरूनसुद्धा अशक्यप्राय आहे. महाभारतकालीन भारतात इतकी मोठी लोकसंख्याहि बहुधा नसावी. सैन्याची इतकी प्रचंड संख्या केवळ कविकल्पना दिसते.

ह्या लेखनात सुचविल्याप्रमाणे ३३ कोटि देवांची आपली कल्पना ही अशाच मनोविलासाचा भाग दिसते. एका गणतीनुसार देवांची मूळ संख्या ३३ असावी (८ वसु, ११ रुद्र, १२ आदित्य, २ द्यावापृथिवी, एकूण ३३.) (’एका गणतीनुसार’ असा शब्दप्रयोग अशासाठी केला आहे की अन्य ठिकाणी दुसर्‍या देवतांचा देव म्हणून उल्लेख असू शकेल.) पहा शतपथ ब्राह्मण ४.५.७.२. ’अष्टौ वसव:। एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इमे एव द्यावापृथिवी त्रयस्त्रिंश्यौ त्रयस्त्रिंशद्वै देवा:...’ बृहदारण्यक उपनिषदात वरीलच गणती आहे असे माझे मित्र मला सांगतात. अवेस्तामध्येहि ३३ देव आहेत.

’कोटि’ ह्या शब्दाचे दोन अर्थ आहेत. एक म्हणजे संख्यावाचक शंभर लाख. दुसरा म्हणजे ’the highest point, eminence, excellence'. (पहा मोनियर विल्यम्स). (मराठीमध्येहि ’प्रयत्नांची पराकोटी’ अशा शब्दप्रयोगात हाच अर्थ असतो.) ’सर्वोच्च स्थान’ अशा अर्थाने देवांची एक ’कोटि’ आहे. वर उल्लेखिलेल्या लेखनात म्हटल्याप्रमाणे ८व्या शतकापर्यंत हाच अर्थ वापरात होता. तदनंतर तो गळून पडून अजाणतेपणे आणि/किंवा मोठया संख्यांच्या कौतुकातून ३३००शे लाख देव तयार झाले!

सप्तलोक, सप्तद्वीपें, सप्तस्वर्ग, सप्तपाताल, सप्तसमुद्र ह्या कपोलकल्पनांमध्येहि संख्या आणि आणि कोष्टकांचे प्रेम दिसून येते.

कृष्णाच्या सोळा सहस्र बायका, पुनर्जन्माच्या ८४ लक्ष योनि, सगराचे सहस्र पुत्र, शंभर कौरव - अतिशयोक्तीची आणखी काही उदाहरणे.

हे सर्व मी मौजमजा ह्या सदरात लिहीत आहे ते अशामुळे की थोडाफार विचार करणार्‍यालाहि ही अतिशयोक्ति लगेच दिसते आणि ते आकडे तो गंभीरपणे घेत नाही. पण श्रद्धाळू लोकांची संख्याहि प्रचंड असल्यामुळे ह्या संख्या खर्‍याच आहेत असे मानणारे भाविकहि मोठया संख्येने असावेत असे वाटते. अशा प्रकारच्या आंधळ्या श्रद्धा एकतर खोटा धर्माभिमान निर्माण करतात किंवा हिंदुधर्माची कुचेष्टा करू इच्छिणार्‍यांना आयते कोलीत हाती देतात. (पूर्वी ख्रिश्चन मिशनरी हे सर्रास करत असत.) ह्यातून अनावश्यक संघर्ष निर्माण होऊ शकतात. (मी स्वतःला हिंदुधर्माचा पाईक मानीत नाही तरीहि खोटयानाटया कारणाने हिंदुधर्माची खिल्ली उडविली जावी हेहि मला मान्य नाही.)

विश्वनाथन आनंदचे अभिनंदन

बुद्धीबळाच्या विश्वविजेतेपदीच्या स्पर्धेत आव्हानकर्ता बोरिस गेलफांड (इस्रायल) याचा पराभव करून आनंदने आपले सर्वोच्च स्थान कायम ठेवले. भारतात जन्म झालेल्या बुद्धीबळासारख्या खेळात इतकी वर्षं भारत मागेच होता. गेल्या दशकात आनंदने ही त्रुटी भरून काढली आहे. तीसुद्धा सर्वोच्च स्थानी भारताचा झेंडा रोवून! या नेत्रदीपक कामगिरीबद्दल आनंदचे अभिनंदन.

वेगळे आवाज

'ए हं आली हं, आता हे यडं बघ जाईल तिच्या मागे!', आमच्या कॉलेजात, नेहमीच्या बस स्टॉपवर, चैतन्यकांडीचा आस्वाद घेत असताना बरेचदा बोलला जाणारा हा डायलॉग. यातला 'हे यडं' म्हणजे आस्मादिक आणि हं म्हणजे निलम बाळ. हा डायलॉग मारला जावो अथवा न जावो, आपसूकच मी तिच्या मागे जात असे. हं नितांत सुंदर होती हे तर सत्यच पण मी तिच्या मागे जाण्याचे कारण तिचे दिसणे नव्हते, ते होते तिचा आवाज, 'वेगळा आवाज'.

The Englishman who went up a hill but came down a mountain

The Englishman who went up a hill but came down a mountain या नावाचा चित्रपट आहे हे म्यां आंग्लभाषा, संस्कृतीप्रेमी व्यक्तीला अगदी गेल्या आठवड्यापर्यंत माहित असू नये हे पापच. पण या चित्रपटाबद्दल समजल्याबद्दल लगेचच तो पाहून पापक्षालन केलं. ह्यू ग्रांटचं नाव पाहून डोळ्यांनाही ट्रीट मिळणार याची खात्री होतीच. पण सुरूवातीलाच त्याचा अवतार पाहून निराशा झाली. तरीही चित्रपटाचं नावच पुरेसं मजेदार असल्यामुळे चित्रपट पहायचाच होता. पैसा आणि वेळ एकदम वसूल!

भारताची प्रगती ४: सहस्रेषु च पंडितः

भारताची प्रगती १: प्रास्ताविक
भारताची प्रगती २: घृतं पीबेत
भारताची प्रगती ३: जीवेत शरदः शतम्

संत ज्ञानेश्वर. खूप वर्षांपूर्वी बघितला होता, शेजाऱ्यांकडच्या टीव्हीवर. तरी त्यातलं गाणं आठवतं आहे.

एक दोन तीन चार
भैया बनो होशियार
सबका है कहना
अनपढ ना रहना
जाओ गुरुजी के द्वार

आपले वाङमयवृत्त – मे २०१२

एप्रिल अंकाचा परिचय – http://aisiakshare.com/node/814

या महिन्याच्या अंकाच्या मुखपृष्ठावर आणि मलपृष्ठावर Jacob Epstein या शिल्पकाराची शिल्पं आहेत. ती अर्थातच अंकातल्या दीपक घारे यांच्या जेकब एप्स्टीनविषयीच्या लेखाच्या अनुषंगानं आहेत. यावेळच्या मुखपृष्ठाचं वैशिष्ट्य म्हणजे ते एका आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या शिल्पाची भारतातली प्रतिकृती आहे. एप्स्टीननं आईनस्टाईनचं केलेलं हे शिल्प होमी भाभा यांनी टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्चसाठी १९५५मध्ये विकत घेतलं. बहुधा ते आजही तिथे पाहायला मिळतं.

झुंजार, अंध आणि बंडखोर विरोधक चेंग यांचे अमेरिकेत आगमन ही अमेरिका-चीन संबंधांच्या प्रगल्भतेची निशाणी? (जास्त सविस्तर आवृत्ती)

Taxonomy upgrade extras

झुंजार, अंध आणि बंडखोर विरोधक चेंग यांचे अमेरिकेत आगमन ही अमेरिका-चीन यांच्यातील संबंधांच्या प्रगल्भतेची निशाणी? (जास्त सविस्तर लेख)
लेखक: सुधीर काळे जकार्ता
(मूळ लेख फार त्रॊटक झाला होता म्हणून जास्त सविस्तर आवृत्ती पोस्ट करत आहे)
चीनमध्ये आर्थिक निर्बंधांचे आणि नियमांचे जरी शिथिलीकरण झाले असले आणि व्यापारधंद्याचे जरी जागतिकीकरण झाले असले तरी राजकीय दृष्ट्या तो देश अद्यापही त्यांच्या साम्यवादी पक्षाच्या हुकुमशाहीखालीच भरडला जात आहे. तिथे सरकारची आज्ञा मुकाट्याने पाळावी लागते. चिनी जनतेला ही हुकुमशाही नको आहे व त्यामुळे स्वातंत्र्यासाठी ती उठाव सातत्याने करतच असते. पण ते कांहीं काळच टिकतात कारण चिनी हुकुमशाही पोलीसबळाचा आणि सैनिकबळाचा निर्घृणपणे उपयोग करून अशी बंडाळी सहजपणे चिरडून टाकते.
पण तरीही चीनमधील जनतेची प्रत्येक पिढी हुकुमशाहीचे जोखड झुगारून देण्यासाठी धैर्याने आणि खंबीरपणे लढे देतच आलेली आहे आणि हे लढे चिरडून टाकणे आजच्या संगणकाच्या युगात दिवसेंदिवस जास्त-जास्त अवघड होत चालले आहे हेसुद्धा उघड होऊ लागलेले आहे.

शाळेत गेलेल्या प्रत्येकासाठी...

लग्नमांडवातील गर्दी. बर्‍याच दिवसांनी नातेवाईक एकत्र भेटल्याने एकमेकांशी बोलण्यात, विचारपूस करण्यात सारेच गर्क. तेवढ्यात गोरेपान-उंच-टक्कल पडलेले एक गृहस्थ(!) पुढ्यात येऊन उभे राहिले. ‘काय ग, तू --- ना? कुणाकडून? मुलीकडून? मी मुलाकडून!’ आपल्याला अगं-तुगं करणारा कोण हा आगाऊ प्राणी? जरा वैतागूनच बघितलं. काही क्षण ओळखण्यात गेले. आणि नंतर मी अवाक! ‘अरे तू ---? तुझे केस कुठे गेले?’

भला उसकी कमीज मेरे कमीज......

गेली साठ-सत्तर र्वष चाललेल्या डिर्टजंट वॉरचा आढावा घेतल्याशिवाय टिनोपालच्या कथेचा अध्याय वाचता येणार नाही. १९५९ साली हिंदुस्थान लिव्हरने सर्फ बाजारात आणले आणि बकेट वॉशची पद्धत सुरू झाली. स्वस्तिक केमिकल्सचा डेट नावाचा एक डिर्टजट ब्रँड सोडल्यास सर्फच्या स्पर्धेत कुणीच नव्हतं.
सत्तरीच्या दशकात निरमा नावाच्या ब्रँडने हिंदुस्थान लीव्हरची झोप उडवली. सर्फची शुभ्रतेची मक्तेदारी संपली. ‘दूध सी सफेदी निरमा से आये’ या ओळीनं सर्फचा ब्रँड रिकॉल संपवून टाकला.