Skip to main content

आय आय टी रामैय्या

Taxonomy upgrade extras

पंचवीस-सव्वीस वर्षांपुर्वीची गोष्ट आहे आपल्या जवळच्याच आंध्रप्रदेशातली. तेलंगणातल्या विविध शाळांमधून विद्यार्थ्यांना गणित शिकवत आयुष्य घालवलेला चुक्का रामैय्या नावाचा एक हाडाचा शिक्षक होता. शिक्षकी पेशा एक व्रत म्हणुन स्विकारण्यापुर्वी स्वातंत्र्यचळवळीत भाग घेतलेला, गांधींजींच्या सत्याग्रह आंदोलनात तुरूंगवास भोगलेला एक देशभक्त! वारंगळमधल्या आपल्या गुडुर या मुळगावी अस्पृश्यता विरोधी चळवळ चालवून आपल्याच ब्राम्हण समाजातून वाळीत टाकल्या गेलेला एक पुरोगामी विचाराचा माणुस.

कुहू.....

एखादी कलाकृती आवडलेली असली की मनात किती खोलवर रुजते ना! कविता महाजनांच्या ‘कुहू’विषयी असंच काहीसं झालं. जेव्हा ‘कलमनामा’ साप्ताहिकासाठी ‘कुहू’चा परिचय करुन देण्याची संधी अचानक आली तेव्हा ह्याची प्रचीती आली.
अक्षरश: दोनेक तासात लेख लिहून झाला आणि १७ फेब्रुवारी २०११२ च्या अंकात प्रसिध्द झाला. तो इथे जसाच्या तसा देण्याचा मोह होत आहे. तो अत्युत्तम आहे असा माझा दावा अर्थातच नाही, पण तो मनापासून लिहिलेला आहे, एवढे नक्की....

कुहू - कविता महाजन.

आणि मग..!!

आणि मग

च्याटवर चुरू चुरू बोलते ती बरंच बरंच
वाईट साईट नाही ...दोस्ती टाईपचंच खूप काही .

आणि दोस्तीची तिसरी परीक्षा पास झाल्यानंतर
तो देऊन टाकतो त्याचा मोबाईल नंबर थेट

ती स्वतःचा नंबर मात्र अजूनही गुलदस्त्यात राखून ठेवते

तो बघतो वाट फोनची
एक दोन पाच पंधरा दिवस ..आणि पुढेही अधून मधून
जागताना ...निजताना ..

ती आठवणीने आणि अधिकच निगुतीने
स्टोर मात्र करून ठेवते त्याचा तो नंबर

आणि मग बर्याच दिवसांनतर ...तिला वाटतं म्हणून
फटकन फिरवते त्याचा तोच सेव्ह्ड नंबर
म्हणते ...हं मी अमूक अमूक ....बोल काहीतरी ..

त्याला आधी झेपतच नाही ..तो टोट्टल ब्ल्यांक

कॉकटेल लाउंज : बार्ने स्नॅच (Barney Snatch)

'कॉकटेल लाउंज' मालिकेतील आजचे कॉकटेल आहे “बार्ने स्नॅच (Barney Snatch)”

पार्श्वभूमी:

नावात काही आहे का?

Taxonomy upgrade extras

६०-७० वर्षांपूर्वीच्या जमान्यात अशी पद्धत होती की मराठी (आणि भारतात अन्य प्रांतातहि) शिक्षित आणि मध्यमवर्गी समाजात नव्या जन्मलेल्या मुलामुलींची नावे बहुतांशी पुराणातील आणि रामायण-महाभारत-भागवतासारख्या ग्रंथातील देवदेवतांच्या नावावरून घेतलेली असत - जसे की शंकर, राम, विष्णु, लक्ष्मण, सीता, गंगा, पार्वती, उमा इत्यादि. माझा असा तर्क आहे की १९३०-४०च्या सुमारास शरच्चन्द्र, रवीन्द्रनाथ अशा लेखकांच्या प्रभावामुळे की काय आपल्याकडे नव्या धाटणीची नावे कानावर पडू लागली. १९३०च्या पुढेमागे जन्मलेल्या माझ्या तीन काकांची नावे चित्तरंजन, चैतन्य आणि चन्द्रशेखर अशी होती तर आत्याचे नाव होते कलावती. अशा धाटणीच्या दिलीप, आनंद, संतोष, प्रफ़ुल्ल, अरुणा, निर्मला, शैला, सुनंदा अशा नावांनी नंतरच्या चाळीस-पन्नास वर्षे आपला जम बसविला होता. माझे स्वत:चे नाव ’अरविंद’ अशाच प्रकारचे. हे नाव १९व्या शतकातील महाराष्ट्रात कोठे कानावर पडले असते असे वाटत नाही.

अलीकडच्या दिवसात असे दिसू लागले आहे की हीहि नावे आता कालबाह्य होऊ लागली आहेत. अलीकडचे तरुण आईवडील अधिक नव्या नावांच्या शोधात भारतीय परंपरेमध्ये आणि जुन्या वाङ्मयात अधिक खोल जाऊन नवनवी नावे शोधू लागले आहेत. आर्य, जय, वेद, अन्वय, अनुजा, यश, तेजस् अशी नावे अलीकडे सरसहा दिसू लागली आहेत आणि त्यांनी शंकर-विष्णु-सुनील-प्रकाश आणि अरुणा-शैला-सुनंदा-रंजनांना पूर्ण हद्दपार करून टाकले आहे.

ही नवी नावे शोधतांना आईवडील ह्याकडेहि विशेष लक्ष्य देतांना दिसतात की मराठी किंवा भारतीय नसलेल्यांनादेखील ते नाव सहज उच्चारता येते, कानी पडताच समजते आणि उच्चरणात त्यांच्याकडून त्याची फार मोडतोड होऊ शकत नाही. भारताबाहेर राहणार्‍यांना ह्याचे विशेष महत्त्व वाटते.

ह्याला माझा विरोध आहे असे अजिबात नाही. माझ्या एका भाच्याने आपल्या मुलीचे नाव ठेवले ’सानिका’. हा शब्द माझ्या माहितीचा नव्हता आणि म्हणून मी थोडया साशंकतेनेच त्याला नावाचा अर्थ विचारला. ह्या नावाचा अर्थ ’बासरी’ आहे असे त्याने मला सांगितले. मोनियर-विल्यम्सकडे चौकशी केल्यावर तो अर्थ योग्य निघाला आणि एक नवे, उच्चारायला सोपे, भारतीय परंपरेतले आणि सार्थ नाव प्रचारात येऊ पाहात आहे हे मला जाणवले.

सगळ्याच ठिकाणी अशी नवी आणि अर्थपूर्ण नावेच ऐकायला मिळतात असे म्हणता येत नाही. अंधुक प्रकारे संस्कृत/भारतीय परंपरेतील वाटणारी आणि कानाला गोड लागणारी नावे शोधण्याचा हा प्रयत्न नेहमीच यशस्वी होतो असे नाही. नाव सुचविणार्‍यांना आणि निवडणार्‍यांना नावाचा अर्थ कळत नाही अथवा जाणून घ्यायची आवश्यकता वाटत नाही. अशी ’पोकळ’ नावे सुचविणार्‍या डझनावारी वेबसाइट्स् समोर असल्याने त्यातून एक ’रेडीमेड’ नाव उचलण्य़ाचा सुलभ मार्ग असे आईवडील चोखाळतात आणि त्यातून हास्यास्पद/वाईट/निरर्थक/ अशी नावे दिली जातात.

हास्यास्पद वाटू शकणार्‍या शब्दाचे एक उदाहरण देतो. ’स्वप्निल’ असे नाव मी अलीकडे दोनचार जागी ऐकले. खरे पाहता असा शब्दच मुळात अस्तित्वात नाही आणि आपणच तो पाडलेला आहे पण ते ठीक आहे असे म्हणून सोडून द्या कारण ’स्वप्न’ ह्या शब्दाशी त्याचा संबंध सहज दिसतो आणि 'deamy-eyed' असा त्याचा अर्थहि लागू शकतो. मला अडचण दुसरीच दिसत आहे. आजचा गोड मुलगा स्वप्निल ६०-७० वर्षांनी आजोबा होईल तेव्हा त्याची नातवंडे त्याला ’स्वप्निलआजोबा’ अशी हाक मारू लागतील ह्याची मला काळजी वाटत आहे!

वाईट अर्थाचे पण सर्वत्र बोकाळलेले आजचे एक नाव म्हणजे ’वृषाली’. ’वृषल’ ह्या शब्दाचे सर्व अर्थ अप्रिय वाटणारे आहेत. उदाहरणार्थ ’वृषल’ म्हणजे दासीपुत्र. (माझ्यामुळे चन्द्रगुप्त सम्राट् झाला अशी चाणक्याची मुद्राराक्षसातील दर्पोक्ति आहे आणि तिची जाणीव प्रत्येकाला व्हावी म्हणून चाणक्य चन्द्रगुप्ताला ’वृषल’ असे मुद्दाम संबोधतो.) वृषली/वृषाली म्हणजे दासीपुत्री. अर्थ जाणून घेतला तर कोणी आपल्या मुलीला बुद्ध्याच हे नाव ठेवेल असे वाटत नाही. ’अहन्’ (दिवस) असेहि नाव माझ्या कानावर आलेले आहे तसेच मुलीचे नाव ’सनेयी’. (म्हणजे काय देव जाणे. संस्कृत असावे असे वाटत आहे आणि कानाला गोड लागत आहे. आईवडिलांना एव्हढे बस्स आहे!)

प्रत्यक्षातील परिस्थिति ह्याच्याहि पार पलीकडे जाऊन पोहोचली आहे. अलीकडेच वेबसाइटवरून उचललेली ’आरुष’ आणि ’रेधान’ अशी नावे माझ्या कानावर आली. ’आरुष’ म्हणजे ’सूर्याचे पहिले किरण’ इति वेबसाइट. ’आरुष’वाल्यांनी ह्या नावाला काही अर्थ आहे का असे मला विचारले म्हणून मी त्याच्या थोडा खोलात गेलो. ’आरुष’, ’आरुष्’, ’आरुश’ किंवा ’आरुश्’ असा कोणताच शब्द कोषात मिळत नाही. (’आरुषी’ म्हणजे मनूची मुलगी आणि और्वाची आई असा अर्थ मिळतो.) ’अरुष’ असा मात्र शब्द आहे आणि त्याचे अर्थ ’प्रकाशमान्’, ’अग्निदेवतेचा तांबडा अश्व’, ’सूर्य’, ’उष:काल’ असे दिलेले आहेत, ह्याचा ’सूर्याचे पहिले किरण’ ह्याच्याशी दूरान्वयाने का होईना काही संबंध पोहोचतो. तेव्हा हे नावच द्यायचे असले तर ते ’अरुष’ असे हवे, ’आरुष’ असे नको. शब्द अचूकपणे वापरणे ज्यांना महत्त्वाचे वाटते त्यांनाच ह्याची आवश्यकता पटणार.

’रेधान’ मात्र माझ्या बुद्धीपलीकडे आहे. हे पूर्णत: अर्थशून्य नाव आहे. हे नाव म्हणे सिनेतारा ऋतिक रोशन आणि त्याची पत्नी सुझान ह्यांनी आपल्या मुलास दिले आहे आणि त्यांच्या नावांतून एकेक भाग उचलून ते नाव निर्माण केले आहे. ह्यापलीकडे त्याला काही अर्थ नाही. तरीहि माझी खात्री आहे की आपले सर्व विश्व सिने/दूरदर्शन तारे/तारकांभोवती फिरत असल्याने हे अर्थशून्य नाव लवकरच सर्वत्र कानी येऊ लागेल.

तरुण आईवडील अपत्यांना नाव देण्यासाठी आपल्या पारंपारिक ठेव्याकडे आणि वाङ्मयाकडे वळत आहेत ही नक्कीच उत्तेजनार्ह आणि आनंदाची बाब आहे पण तसे करतांना त्यांनी दाखविलेल्या उथळपणामुळे ओशाळवाणे वाटते हेहि तितकेच खरे असे मी म्हणतो.

पुण्यात १६ एप्रिल २०१२ रोजी विठोजी होळकरांच्या २११ व्या स्मृतीदिनाचा कार्यक्रम

विषय : विठोजीराजे होळकर यांची पुण्यात झालेली हत्या व त्यांना स्मृतीदिनानिमित्त आदरांजली
प्रमुख वक्ते : संजय सोनवणी (इतिहास संशोधक)
अध्यक्ष : महेन्द्र गजेन्द्रगडकर (वरिष्ठ पत्रकार)
स्थळ : पत्रकार भवन, नवी पेठ, पुणे - ३०
दिनांक : १६ एप्रिल २०१२, सोमवार
वेळ : संध्याकाळी ५.३० वाजता
आयोजकः महाराजा यशवंतराव होळकर गौरव प्रतिष्ठान, पुणे
=========================================================================

या कार्यक्रमाचे रेकॉर्डिंग युट्युब वर उपलब्ध करुन देण्यात आलेले आहे.
इच्छुकांनी अवश्य पहावे की या कार्यक्रमात नक्की कोणते विचार मांडण्यात आले होते

एक तारा...

आभाळातून एक तारा खिडकीत येऊन मला म्हणाला...
आभाळातून एक तारा खिडकीत येऊन मला म्हणाला...
दु:ख माझं शब्दात सांगशील का रे ह्या जगाला...?
त्यांच्या इच्छे खातर, हे माझ्या तुटण्याची वाट बघतात,
अन मला तुटतांना बघून, अरे हे खुशाल खुश होतात...

मी म्हटलं, मित्रा हे जग असंच आहे सारं...
मी म्हटलं, मित्रा हे जग असंच आहे सारं...
दुसऱ्याच्या स्वार्थासाठी, कुणी दुसरंच मरतं बिचारं...
तरी एकदा तुझ्यासाठी मी नक्कीच प्रयत्न करेन,
तुझ्या निष्पाप आसवांना शब्दात मांडून बघेन...

तो तारा खुश होऊन म्हणाला, सांग काय हवंय तुला...?
तो तारा खुश होऊन म्हणाला, सांग काय हवंय तुला...?

समीक्षा? नव्हे.... पुस्तकपरिचय... किमया - माधव आचवल

"किमया".... माझ्या आवडत्या पुस्तकाचा परिचय इथे देत आहे. काही मित्र-मैत्रीणींनी ह्यापूर्वी हा लेख वाचलेला आहे. नवीन मित्र-परिवारासाठी इथे द्यावासा वाटला.

घाई-गडबडीने, कामांचा उरका पाडत जगत असताना, आपल्या आत दडलेल्या कलाकाराला अधून-मधून भेटण्यासाठी पुस्तकांची मदत होते. त्या काही पुस्तकांपैकी हे एक....

बाठोणी (सासव)

एप्रिल अर्धा संपत आलाय. काही दिवसातच घरा घरांतुन आंब्यांचा सुगंध दरवळु लागेल. तस बाजारात आंब्यांच्या राजाच आगमन झालेल आहेच. पण सध्या त्यांचे नगा-गणीक भाव पहाता महागाईने आधीच फाटलेल्या खिशाला ठिगळं लावायची पाळी यायची. त्यामुळे तुर्तास अजुन काही दिवस वाट पहाण्या शिवाय गत्यंतर नाही.

जगण्यातून उमललेली.... जगताना आकळलेली !!

माझी आवड्ती कविता.... सर्वांसाठी!

कालकुपी

दिशादिशांतुन स्वत:ला विस्तारताना
क्षितिजावर
अनंत लाटा उठतात ...

किनार्‍यावर येताना
आघात
प्रत्याघात
एकमेकात मिसळून
अखेर सर्व एक होतात ...

अंधारलेल्या हृदयाच्या
अदृश्य तळाशी
वर्षानुवर्षं
आतल्या आत कुठेतरी
आजपर्यंत दडून राहिलेली
कालकुपीतील
रक्तांकित अक्षरे पुन्हा जिवंत होतात ...

(मनाचे डोह - गोविंद कुलकर्णी - मौज प्रकाशन - पहिली आवृत्ती: फेब्रुवारी १९८२ - किंमत: रु.१६/-)