Skip to main content

प्रसिद्धीचे गौड्बंगाल - एका प्रयोगाची गोष्ट

काही वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. मी तेव्हा संगणक-संगीत या विषयात प्रा. एच व्ही सहस्रबुद्धे (एचव्हीएस) यांच्या बरोबर संशोधन करत होतो. एचव्हीएसनी मला या प्रकल्पाच्या आरेखनात बराच मोकळा हात दिला होता. मी मला सुचणार्‍या वेड्यावाकड्या कल्पना सरांना सांगत असे. कधी कधी एचव्हीएस त्यातली हवा काढत तर एखाद्या कल्पनेत तथ्य वाटले तर अधिक तपास करण्यास ते उत्तेजन देत असत. या प्रकारात आमच्यात बराच युक्तीवाद होत असे, आणि त्यातून मला बरेच काही शिकायला मिळाले.

विठ्ठल विठ्ठल !

एकदा एक कोल्हा
पंढरपूरला गेला
तिथे होती गर्दी
त्याला झाला सर्दी
दवाखान्यात गेला
खिशात नव्हता ढेला
म्हटला, "विठ्ठल विठ्ठल !
उगिच सोडले जंगल"

- ग्लोरी

" अजून आहे लहान मी... ! "

.
नवे कपडे नवे बूट
पुन्हा तीच शाळा -
आजपासून पुन्हा
दप्तर करा गोळा !

छान होती सुट्टी
कित्ती कित्ती आराम
रोज भोवताली गोळा
राजा राणी गुलाम !

मित्र मैत्रिणी घालत
अवतीभवती पिंगा,
आईस्क्रीमच्या पार्टीचा
रोजचा धांगडधिंगा

रात्री होई जागरण
दुपारी खूप दंगा -
अभ्यासाचा मुळीच
पाठीशी नव्हता भुंगा

अस्सू दे ना ग आई
शाळेला कायम सुट्टी
अजून आहे लहान मी...
अस्सू दे थोडा हट्टी !

रंगरंगीला गोवा..

या महिन्याच्या सुरवातीस उन्हाळयाचा शेवट आणि पावसाळ्याची सुरूवात असा मुहूर्त साधून चार दिवस जीवाचा गोवा करून आलो. आमचं राहण्याचं ठिकाण दूर आत आणि मुख्य पर्यटन स्थळांपासून दूर असल्याने चांगलंच शांत आणि प्रशस्त होतं. त्यामुळे जातायेता अगदी खरंखुर्रं गोंय भरपूर पाहायला मिळालं. मुंबई-औरंगाबाद-तासगांवातले खड्ड्यातले रस्ते पाह्यल्यानंतर गोव्यातले रस्ते अगदी हिरॉईनच्या गालांसारखे* मऊ मुलायम वाटत होते. आणि त्यातच चार दिवसांतल्या प्रवासात एकही टोलनाका दिसला नाही त्यामुळे अगदी चुकल्यासारखं झालं.

अपशब्द

Taxonomy upgrade extras

पुस्तकांच्या दुकानात 'रूड फ्रेंच' नावाचं पुस्तक दिसलं. त्याची प्रस्तावना वाचली आणि रहावलं नाही. लेखकांच्या परवानगीशिवाय प्रस्तावनेचं (अगदी शब्दशः नसलेलं, माझ्या शब्दांतलं) भाषांतर आणि इतर काही लिहीत आहे:

मराठी साप्ताहिके आणि पाक्षिकांची सद्यस्थिती - राम जगताप

राम जगताप यांनी आपल्या ब्लॉगवर नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या दोन लेखांत मराठी नियतकालिकांचा लेखाजोखा घेतला आहे. मराठी नियतकालिकांची सध्याची स्थिती ही सामाजिक-राजकीय विषयांवरच्या गंभीर विश्लेषणाला किंवा टीकाटिप्पणीला अनुकूल नाही असं ते म्हणतात. निव्वळ एकांगी आणि नकारात्मक लेखांपेक्षा वेगवेगळ्या विचारसरणींच्या मतांना जागा देणं आणि एक संतुलित, गंभीर, नि:पक्षपाती आणि उदारमतवादी अवकाश निर्माण करणं यात मराठी नियतकालिकं कमी पडताहेत असं ते म्हणतात. सखोल विश्लेषण करणं, गंभीर चर्चा घडवून आणणं यातही ती आपली कर्तव्यं निभावत नाहीत असं त्यांना वाटतं.

आईची जात

आंतरजातीय विवाह केलेल्या दाम्पत्याच्या अपत्यांना सरसकट पित्याची जात लावण्याच्या आणि एक प्रकारे पुरुषप्रधान संस्कृतीचे जतन करण्याच्या पारंपरिक निर्णयाला छेद देणारा एक महत्त्वपूर्ण निकाल सर्वोच्च न्यायालयाने अलीकडेच दिला आहे.

संदर्भ लोकसत्तामधील ही बातमी

या बातमीत म्हटले आहे की

आर्यभट आणि पृथ्वीचे भ्रमण

आपल्या पाणिनिविषयक धाग्यात संजय सोनवणींनी त्यांच्या खालील विचारांवर माझ्याकडून टिप्पणीची अपेक्षा केली आहे. हा विषय पाणिनीशी बिलकुल संबंधित नसल्याने विचारांच्या दोन धाग्यांमध्ये गल्लत होऊ नये म्हणून मी माझ्या टिप्पणीसाठी आणि अन्य सदस्यांच्या पुढील प्रतिसादासाठी सोनवणींचे विचार येथे त्यांच्याच शब्दांत देत आहे.


अनुलोमगतिर्निस्थौ पश्च्यत्यचलं विलोमगं यद्वत
अचलानि भानि तद्वत समपिश्च्मगानि लङ्कायां ॥९॥
उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवव्हेण वायुना क्षिप्तः ।
लङ्कासमपिश्चमगो भपञ्जरः समहो भ्रमति ॥१०॥ ( आर्यभटीय-गोलाध्याय)
(दहाव्या श्लोकाचा अर्थ खालील पद्धतीने लावला तर ९व्या श्लोकाची सुटका होवु शकते. (श्लोक आहे तसाचा तसा स्वीकारला तर...)
" उदय-अस्तासाठी ग्रहांसहीत सर्व नक्षत्रे लंकेच्या बरोबर पश्चिमेला प्रहव वायुमुळे वाहुन नेली जातात असा भ्रम (निरीक्षकासाठी) निर्माण होतो. "
"पश्चिमेला फिरतो" असा भ्रमतिचा अर्थ घेतला तर ते तसेही असु शकत नही. श्लोकार्थात आपटे यांनी "वाहुन नेला जातो" हा शब्द गाळला आहे.
आता श्री आपटे यांचा श्लोकाच्या प्रत्येक ओळीचा (त्यांनी दिलेला) शब्दार्थ घेवून अर्थ लावून पाहू.
१. उदय अस्तासाठी प्रहव वायुमुळे नित्य वाहून नेला जातो.
२. लंकेच्या बरोबर पश्चिमेला ग्रहांसहित नक्षत्रांचा पिंजरा फिरतो आहे.
यातील दोष (मला वाटतो तो असा...)
उदय आणि अस्तासाठी नक्षत्राचा पिंजरा (ग्रह-गोलांसहित) फिरत असेल तर तो फक्त पश्चिमेकडे फिरतो असे ठाम विधान कसे केले?
पहिल्या ओळीत नित्य काय वाहून नेले जाते हे खालील ओळीच्या अर्थाने घ्यावे लागते.
दुस-या ओळीत ते पूर्वेकडून पश्चिमेकडे असे असायला हवे होते पण ते विधान ठाम म्हणते कि "बरोबर पश्चिमेकडे" फिरतो.
पहिली ओळ स्पष्ट आहे. "उदय आणि अस्तासाठी" हा शब्दप्रयोग यथार्थ आहे.
दुसर्या ओळीत मात्र "फक्त पश्चिम" दिसते. येथे मग "भ्रमति" चा अर्थ जर आपण "फिरतो" असा घेतला तर अर्थदोष निर्माण होतो व आर्यभट स्वत:चेच नवव्या श्लोकातील विधान खोडुन काढतो आहे असे दिसते जे मला संभवनीय वाटत नाही. त्यामुळे "भ्रमति" हा शब्द "भ्रम होतो" या अर्थानेच घेतला जायला हवा असे मला वाटते.
त्यामुळे माझ्या अल्प ज्ञानानुसार खालील अर्थ योग्य आहे आणि तो ९व्या श्लोकाशी सुसंगत आहे, तो असा:
" उदय-अस्तासाठी ग्रहांसहीत सर्व नक्षत्रे लंकेच्या बरोबर पश्चिमेला प्रहव वायुमुळे वाहुन नेली जातात असा भ्रम (निरीक्षकासाठी) निर्माण होतो. "
यामुळे नववा श्लोक व दहाव्या श्लोकात सुसंगती येईल व आर्यभट सुर्यकेंद्रित सिद्धांतच मांडत आहे हे स्पष्ट होईल.
>

आता माझी टिप्पणी.

ह्या विषयावर मी अधिकारवाणीने बोलावे असा माझा काही वेगळा अभ्यास नाही. पहिल्या आर्यभटाने सूर्यकेन्द्रित (म्हणजे ज्यामध्ये सूर्य स्थिर आणि पृथ्वीसह सर्व ग्रह त्या सूर्याभोवती फिरतात) अशा खगोलाची प्रस्तावना केली होती किंवा नाही हा विषय पुष्कळ जाणत्या विद्वानांनी पुस्तकातून आणि जालावरून चर्चिलेला आहे. शं.बा.दीक्षितांच्या ’भारतीय ज्योतिषाचा प्राचीन आणि अर्वाचीन इतिहास’ ह्या १८९६ साली छापलेल्या अप्रतिम ग्रंथात ह्या विषयावर काही चर्चा आहे आणि मला ती सर्व पटते. येथे मी दीक्षितांचेच विवेचन संक्षिप्त शब्दांत मांडतो.

सोनवणींना काय म्हणायचे आहे ते मला नीट समजलेले नाही. दीक्षितांचे, माझ्या दृष्टीने पुरेसे असलेले, विवरण मी देत आहेच. तेथील इष्ट वाटेल ते सोनवणींनी घ्यावे आणि आवश्यकता दिसल्यास आपल्या विचारांत तदनुषंगिक बदल करावा असे मी त्यांना सुचवितो. अन्य सदस्यांच्या प्रतिसादांचीहि अपेक्षा आहेच.

प्रथम चर्चेस आवश्यक असलेले आर्यभटीयामधील श्लोक शुद्ध संस्कृतमध्ये संदर्भांसहित उतरवून घेतो.

दशगीतिका -आर्यभटीयाचा पहिला भाग ज्यात कमी अधिक १३ गीति वृत्तातील श्लोक आहेत. ह्या भागात महायुगात होणारे सर्व ग्रहांचे भगण सांकेतिक अक्षरांनी दिले आहेत.

१.३.१ युगरविभगणा ख्युघृ शशि चयगियिङुशुछ्लृ कु ङिशिबुणॢख्षृ प्राक्।
(वरच्या विकिसोर्सच्या पाठात आणि दीक्षितांच्या पाठात थोडा फरक आहे. विकिसोर्स - ङिशिबुणॢष्खृ, दीक्षित - ङिशिबुणॢख्षृ.)

अर्थ: महायुगात पृथ्वी (कु) हिचे भगण होतात:
ङि = ५००
शि = ७,०००
बु = २,३०,०००
णॢ = १,५०,००,००,०००
ख्षृ= ८,२०,००,०००
एकूण १,५८,२२,३७,५००

१.६.२ प्राणेनैति कलां भू:...
अर्थ: एका प्राणात (श्वासाच्या अवधीत) भूः (पृथ्वी) एक कला जाते (फिरते.)

गोलपाद - आर्यभटीयाचा चौथा भाग
४.९.१ अनुलोमगतिर्नौस्थ: पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत्।
४.९.२ अचलानि भानि तदवत्समपश्चिमगानि लङ्कायाम्॥

४.१०.१ उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्त:।
४.१०.२ लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जर: सग्रहो भ्रमति॥

अर्थ: ज्याप्रमाणे अनुलोमगतीने जाणारा आणि नावेत बसलेला मनुष्य अचल असा किनारा विलोम जातांना पाहतो (किनारा विलोम गतीने जात आहे असे त्यास दिसते), त्याप्रमाणे लंकेमध्ये (विषुववृत्तावर) अचल असे तारे पश्चिम दिशेस जातांना दिसतात.

प्रवह वायूकडून सतत ढकलला जाणारा सग्रह (ग्रहांसहित असा) भपंजर (तार्‍यांचे जाळे अथवा पिंजरा) (पूर्वेकडून) पश्चिमेकडे फिरतो.

ह्याच्या स्पष्टीकरणात दीक्षितांना कोठेहि सूर्यकेन्द्रित खगोल आर्यभटाला सुचवायचा होता असे भासलेले नाही आणि अशा कोठल्याच विचाराचे ख्ंडन-मंडन अथवा नुसता उल्लेखहि त्यांनी केलेला नाही. त्यावरून मला वाटते की सूर्यकेन्द्रित अर्थ ह्यामधून काढता येईल अशी १८९६ पर्यंत तरी कोणासच कल्पना सुचलेली नव्हती. (मला अशी दाट शक्यता वाटते की भारतीयांना सर्वच काही पहिल्यापासून माहीत होते असे सिद्ध करण्याची ’राष्ट्रीय’ अहमहमिका जेव्हा सुरू झाली तेव्हाची ह्या सूर्यकेन्द्रित कल्पनेचा जन्म झाला असावा.)

महायुगातील भगण जेव्हा जुन्या ग्रंथात दिले जातात् तेव्हा नक्षत्रभ्रम आणि अन्य ग्रहांचे भ्रम दिले जातात. भूभ्रम दिले जात नाहीत. कारण उघड आहे: जेव्हा पृथ्वी स्थिर असते आणि सर्व नभोमंडळ तिच्याभोवती फिरत असते तेव्हा नक्षत्र म्हणजे तारांगणच पृथ्वीभोवती फिरणार. आर्यभटीयात ह्याच्या नेमके उलटे केले आहे. भूभ्रम मोजले आहेत आणि नक्षत्रभ्रम मोजलेले नाहीत. का की, तारांगण स्थिर आहे आणि पृथ्वी स्वत:च्या उत्तर-दक्षिण अक्षाभोवती फिरत आहे.

येथे हे लक्षात ठेवायला हवे की भूभ्रम हा शब्द दोन अर्थांनी आपण आज वापरू शकतो - एकतर पृथ्वीचे स्वत:भोवतीचे दैनंदिन फिरणे - diurnal motion - आणि वार्षिक सूर्याभोवती फिरणे - annual motion. आर्यभट किंवा अन्य कोणासच annual motion सुचलेलीच नव्हती. आर्यभट आणि ब्रह्मगुप्तासारखे त्याला दूषणे देणारे हे सर्व diurnal motion बाबतच बोलत होते.

आता १.६.२ प्राणेनैति कलां भू:...ह्याचा अर्थ काय? ’एति’ कोठे - स्वत:भोवती की सूर्याभोवती? ’सूर्याभोवती’ असा अर्थ घेतला तर सूर्यकेन्द्रित पक्षाला बल मिळते पण मग आर्यभटाने नक्षत्रभ्रम न मोजता भूभ्रम का आणि कसे मोजले ह्याला काहीच उत्तर राहात नाही. ह्याचाच अर्थ असा की आर्यभटाच्या मनातील पृथ्वीचे भ्रमण हे स्वत:भोवतीचे आहे, सूर्याभोवतीचे नाही.

आर्यभटाने जेव्हा ही कल्पना मांडली तेव्हा तिला बराच विरोध झाला असे दिसते. कारण पृथ्वीची कोणतीच गति - diurnal अथवा annual - आपल्याला जाणवत नाही. ह्यातून निरनिराळ्या विरोधकांनी वेगवेगले मार्ग काढले.

भटप्रकाशिकाटीकाकाराने श्लोक ४.९.१ आणि २ चा वेगळा अन्वय लावून अर्थ काढला तो असा: भानि कर्तृभूतानि अचलानि भूमिगतानि वस्तूनि कर्मभूतानि विलोमगानीव प्राचीं दिशं गच्छन्तीव पश्यन्ति. वाक्यातील कर्ता म्हणजे नक्षत्रे वाक्यातील कर्म म्हणजे भूमीवरील अचल वस्तु ह्यांना विलोमग असे पूर्व दिशेकडे जातांना पाहतात. म्हणजे तारे फिरतच आहेत आणि पृथ्वी स्थिरच आहे पण तार्‍यांवरून पाहिले तर पृथ्वी पूर्वेकडे फिरतांना दिसेल. भटप्रकाशिकाटीकाकाराने ’प्राणेनैति कलां भू:...’ च्या जागी ’प्राणेनैति कलां भं...’ असाहि पाठ स्वीकारून गति पृथ्वीच्या फिरण्याची नाही तर तार्‍यांच्याच फिरण्याची आहे असे दाखविले. ( असे त्याने का केले असावे ह्याबद्दल माझा तर्क असा आहे की एकतर त्याच्यापुढे तोच पाठ असावा. ग्रंथांच्या प्रती करणारे विद्वान् वाचक वेगळे पदरचे घालून मूळचा अर्थ सुधारता आला तर तसे करत असत. अन्यथा भटप्रकाशिकाटीकाकाराने स्वत:च तसे केले असेल.) हे करून जरी पृथ्वीची गति मान्य करण्याची अडचण त्याने टाळली असली तरी आर्यभटाने भूभ्रम का दिले आहेत आणि नक्षत्रभ्रम का नाहीत ह्याचे उत्तर मिळत नाहीच.

ब्रह्मगुप्ताला हे एकूणातच मान्य नव्हते. एकंदरच त्याचा आर्यभटावर राग आहे. एका ठिकाणी तो म्हणतो: आर्यभटदूषणानां सङ्ख्यां वक्तुं न शक्यते - आर्यभटाच्या चुका मोजता येत नाहीत! प्राणेनैति कलां भू:...ह्याला विरोध करतांना तो विचारतो: प्राणेनैति कलां भूर्यदि तर्हि व्रजेत्कमध्वानम्। आवर्तनमुर्व्याश्चेन्न पतन्ति समुच्छ्रया: कस्मात्॥ जर पृथ्वी एका श्वासात एक कला जाते तर ती कोठे आणि कोठल्या मार्गाने जाते? जर पृथ्वीचे आवर्तन होत असेल तर उंचावरच्या गोष्टी खाली का पडत नाहीत? (हे लिहितांना मला असे सुचले की ब्रह्मगुप्ताच्या ह्या कुचेष्टाखोर प्रश्नात पृथ्वीची गति diurnal अथवा annual ह्या प्रश्नाचे उत्तर अभावितपणे दडलेले दिसते. ब्रह्मगुप्त ’आवर्तनमुर्व्या:’ असा प्रयोग करतो आणि ’आवर्तन’ हे स्वतःभोवतीच होऊ शकते. सूर्याभोवतीच्या प्रदक्षिणेला आवर्तन म्हणता येत नाही. आर्यभटाला दोष देतांना ब्रह्मगुप्ताच्या समजुतीत diurnal आवर्तनच होते.

दीक्षितांच्या विवेचनाचा सारांश संपला.

सोनवणींनी त्यांच्या अर्थ लावतांना ’भ्रमति’ म्हणजे ’भ्रम होतो’ असा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न केला आहे आणि हा भ्रम ’निरीक्षकांना’ होतो असे म्हटले आहे. आता हा निरीक्षक कोण? पृथ्वी-तार्‍यांच्या पलीकडे उभा राहून कोणी हे ’निरीक्षण’ करणार आहे काय? तसेच भ्रम होणे म्हणजे वेडयासारखे वाटणे ह्या छायेचा मराठी अर्थ संस्कृतमध्ये उपलब्ध नाही. जास्तीत जास्त गीतेतील अर्जुनासारखे ’भ्रमतीव च मे मनः’ - माझे मन कावरेबावरे झाले आहे - येथपर्यंत ’भ्रम्’ धातूचा अर्थ खेचता येईल पण मनुष्य वेडसर झाला किंवा नसलेले त्याला दिसू लागले असे त्यातून सुचविता येणार नाही - जे मराठीत करता येते. जसे की भ्रमिष्ट होणे.

(ब्रह्मगुप्ताने केलेला विरोध थोडासा कोलंबसाला झालेल्या विरोधासारखाच आहे. तेव्हाही लोकांना वाटत होते की कोलंबस फार पश्चिमेकडे गेला तर पृथ्वीच्या कडेवरून पडून नरकात जाईल!)

" | पालखीच्या सोहळ्यात | "

नामामधे रंगलो मी, ध्यानामधे गुंगलो मी
माउलीत दंगलो मी, पालखीच्या सोहळ्यात |

ओठी विठ्ठलाचे नाम, पाठी विठ्ठलाचे धाम
चित्ती विठ्ठलच ठाम, पालखीच्या सोहळ्यात |

कुणी गातसे अभंग, कीर्तनास चढवी रंग
तो सुटेना संतसंग, पालखीच्या सोहळ्यात |

एकमेका आलिंगूनी, सर्व जाऊ आनंदूनी
भक्तिरसात न्हाऊनी, पालखीच्या सोहळ्यात |

धावे सांजवेळी गाय, तैसे ओढतात पाय
डोळ्यांपुढे विठूमाय, पालखीच्या सोहळ्यात ||

बिल गेट्स की स्टीव्ह जॉब्ज?

'टिपिंग पॉईंट' आणि 'आऊटलायर्स'सारख्या गाजलेल्या पुस्तकांचा लेखक माल्कम ग्लॅडवेल याने टोरंटो पब्लिक लायब्ररीत नुकत्याच दिलेल्या एका भाषणात असे म्हटले आहे की इतिहास स्टीव्ह जॉब्जपेक्षा बिल गेट्सला लक्षात ठेवेल. बिल गेट्सच्या धर्मादायी कामाच्या संदर्भात हे मत त्यांनी व्यक्त केले आहे. मॅक, आयपॅड, आयफोन वगैरेंद्वारे मूठभर धनिकांत आपली छाप पाडणार्‍या अ‍ॅपलच्या योगदानापेक्षा मलेरिया आणि पोलिओसारख्या रोगांच्या उच्चाटनासाठीचे बिल गेट्सचे प्रयत्न ग्लॅडवेल यांना अधिक ऐतिहासिक महत्त्वाचे वाटतात हे यावरून दिसते. म्हणजेच तुम्ही समाजाला काय दिले आहे याला अधिक महत्त्व देण्याकडे ग्लॅडवेल यांचा कल आहे.