Skip to main content

आर्थिक अराजकता

Taxonomy upgrade extras

'स्टँडर्ड व पुअर्स' या जगातील सर्वात मोठय़ा पतमापन संस्थेने भारताचे पतमानांकन निगेटिव्हमध्ये घटवून 'भारत हा गुंतवणूक करण्यायोग्य देश नाही' असा शिक्का मारला आहे. 'मूडी' या संस्थेने मात्र थोडासा दिलासा देत 'भारतीय अर्थव्यवस्था फार वाईट स्थितीत नाही' असे मत व्यक्त केले आहे. या सर्वांवर संयुक्त पुरोगामी आघाडीने राजकीय इच्छाशक्तीचा अभाव दाखवून कळस चढविला आहे. सरकारच्या निष्क्रीयतेमुळे देश आर्थिक अराजकतेच्या मार्गावर उभा असून आर्थिक सुधारणांच्या रुतून बसलेल्या गाडीला धक्का देणे फार गरजेचे आहे.

मराठी संस्थळांवर व्यनी किती सुरक्षित? (रिंगिंग द बेल)

Taxonomy upgrade extras

आज एका संस्थळावर मी एका घटनेचा साक्षीदार होतो. ज्यामुळे मला माझ्याच व्यनीची यादी थेट संपादकांच्या खरडवहीत दिसू लागली. एरवी मी प्रशासनाकडे तक्रार केली असती मात्र या घटनेआधी काही गोष्टी अशा घडल्या आहेत ज्यामुळे सर्वांना सावध करणे मी माझे कर्तव्य समजतो. यात मला एका संकेतस्थळावर काही खरडवह्यांमध्ये इतरांसोबत, खुद्द माझ्या व्यक्तीगत निरोपांची यादी प्रकाशित झालेली दिसली. मी प्रशासनाकडे तक्रार करे पर्यंत ती उडालेली असली तरी मी त्यापैकी खरडीत प्रकाशित झालेल्या काही यादीचे स्क्रीन शॉट घेऊन ठेवले आहेत. याचा अर्थ किमान माझे खाते 'कोणीतरी' हॅक केले होते व माझ्या व्यनीची यादी मिळवली होती.

'एलियन' विरुद्ध 'प्रोमेथियस' (भाग २)

भाग १

(विस्तारभय आणि रहस्यभेदाच्या भीतीनं इथे गोष्ट फारशी सांगितलेली नाही. दोन्ही सिनेमात कोणते समान घटक आहेत आणि काय फरक आहेत याचं मुख्यत: वर्णन केलेलं आहे. त्यामुळे सिनेमा पाहायच्या आधीही लेख वाचायला हरकत नसावी.)

फोडा दत्तनाम टाहो : बाजारू देवभक्तीचं अचूक चित्रण

काल एका मैत्रिणीला कम्युनिकेटरवर 'राम राम' म्हटल्यावर नेहमीच्या सवयीप्रमाणे 'सीता सीता' म्हणण्याऐवजी ती 'दत्त दत्त' म्हणाली, तेव्हा पुढचा संवाद अपेक्षित पध्दतीनेच संपला. म्हणजे मी म्हणावं,'दत्ताची गाय', त्यावर तिचं उत्तर,'गायीचं दूध'. असं करत करत 'घण् घण् घण्'पर्यंत आल्यावर 'देऊळ' चित्रपटातल्या 'फोडा दत्तनाम टाहो' गाण्याचा विषय निघाला. ते गाणं चित्रपटात पाहताक्षणीच मला आवडलं होतं. तिच्यापाशी होतं म्हणून 'निळे दात' वापरून माझ्याकडे घेतलं आणि कालपासून वेड लागल्यागत ऐकतो आहे.

किंकर सेन्सेई

आयुष्यात अनेक लोकांशी आपल्या ओळखी होतात, भेटीगाठी होतात. त्यापैकी काही खास व्यक्तींशी झालेली भेट ही आपल्या मागल्या जन्माच्या पुण्यसंचितामुळेच झाल्याची जाणीव होते. तर काही जणांशी आपली भेट होणे किंबहुना 'गाठ' पडणे हा दैवी संकेत वा ईश्वरी संकेत असतो. त्या व्यक्तींचा आपल्या आयुष्यावर फार मोठा सकारात्मक प्रभाव पडतो. अंधारात चाचपडताना अचानक त्यांच्या रूपाने एक प्रकाशाची तिरीप येते आणि अंधार विरून आयुष्य एका वेगळ्याच प्रकारे दृष्टिगोचर होते. माझ्या आयुष्यात किंकर सेन्सेईंची (सेन्सेई म्हणजे शिक्षक) भेट होणे हा एक नक्कीच दैवी संकेत होता.

भीखाराम

शिव गावातून बाहेर पडताना प्रदीप शर्मा म्हणाले, “आता तुम्हाला भीखारामच्या ताब्यात दिलं, की मग मला काही काळजी नाही.”

“कोण आहेत हे गृहस्थ?” मी कुतुहलानं विचारलं

चाल वाकुडी

मला काही वाईट खोडी आहेत. फार नाहीत, थोड्याशाच. त्यातली एक खोड म्हणजे गाण्यांच्या चाली बदलून गाणी म्हणणं. परवाच लताच्या आवाजातलं घनगंभीर "मालवून टाक दीप" लागलं होतं. त्यात रंगून जाण्याचा मूड त्यावेळी तरी नव्हता. मग मी तेच शब्द नुसतेच गुणगुणले. थोडी चाल वेडीवाकडी करून बघितली. आणि काय आश्चर्य, 'आओ बच्चो तुम्हें दिखाए झॉंकी हिंदुस्तान की' ची चाल मस्त बसली. त्या चालीवर म्हटले की त्या अर्थपूर्ण शब्दांचं आणि त्यातल्या शृंगारिकतेचं सुंदर भजं होतं. विशेषतः 'लाधला निवांत संग' नंतर आपोआपच तोंडात वंदे मातरम् येतं तेव्हा.

'खबरदार जर टाच मारूनि जाल पुढे
चिंधड्या उडविन मी राईराईएवढ्या'

‘एक झाड आणि दोन पक्षी’ --- लेखक: विश्राम बेडेकर.

काही पुस्तके पुन्हा-पुन्हा वाचावीशी वाटत रहातात, त्याविषयी नव्याने काही लिहावे असेही वाटत रहाते.
असेच एक पुस्तक.....
‘एक झाड आणि दोन पक्षी’ --- लेखक: विश्राम बेडेकर.

सहा वर्षांपूर्वी लिहिलेला लेख, pdf लेख, खालील लिंकवर चढवला आहे, कारण तो युनिकोडमध्ये बदलता येत नाहीये आणि पुन्हा नव्याने type करत बसण्याचा कंटाळा व आळस!

http://www.scribd.com/doc/98079874/Vishram-Bedekar

हा लेख वाचल्यावर तो पुन्हा नव्याने लिहावासा वाटू लागला. असे का बरं होत असावे? म्हणजे पुनर्वाचन? पुनर्लिखाण?

शंभर मिनिटे

खिडकीच्या उघड्या दारातून पहाटेचा गार वारा येतो. पाच मिनिटे. अजून फक्त पाच मिनिटे. हे मनात दोनदा म्हणून झालं की बाकी मी उठून बसतो. बाहेर कधी नव्हे ती शांतता असते. अजून अंधार आहे, पूर्वेला फटफटलेलंही नाही. पंखा बंद केला तरी चालेल - करावाच- थंड हवा. उठावं.
चहा. सकाळच्या चहाचा पहिला घोट- सुखाच्या कल्पनांमध्ये खांडेकरांनी हा उल्लेख केला आहे. सकाळच्या डाकेने आलेलं दोनच ओळींचे पत्र - रस्त्यावरुन जाताना ऐकू आलेल्या 'हरीभजनावीण काळ घालवू नको रे..' या ओळी असं काहीबाही होतं त्या यादीत.. बाकी काही आठवत नाही आता.

’अङ्कानां वामतो गति:’ इत्यादि.

अंक सांकेतिक पद्धतीने दाखविण्याच्या भारतीय परंपरेतील काही पद्धती येथे संक्षिप्त स्वरूपात देत आहे. हे लिखाण 'History of Hindu Mathematics, Vols. I and II, by Bibhutibhushan Datta and Avadhesh Narayan Singh' ह्या जुन्या आणि मान्यताप्राप्त ग्रंथावर आधारित आहे. मात्र लिखाण मर्यादेत ठेवण्याच्या दृष्टीने फार खोलातील तपशील वगळलेले आहेत.

पाणिनीने स्वत: अक्षरांच्या साहाय्याने अंक दर्शविण्याची काही पद्धति वापरली होती असे दिसते. अष्टाध्यायीतील एखादे सूत्र त्याच्यापुढील किती सूत्रांना लागू पडेल हे त्या सूत्रावर अ =१, इ = २, उ = ३... अशा अक्षरांनी दर्शविले जात असे. पाणिनीय व्याकरणाचे अभ्यासक ह्यावर अधिक प्रकाश टाकू शकतील असे वाटते.

अशा प्रकारची पहिली स्पष्टपणे समजणारी पद्धति आर्यभटाने (पाचवे शतक) वापरली. क ते ङ = १ ते ५, च ते ञ = ६ ते १०, ट ते ण = ११ ते १५, त ते न = १६ ते २०, प ते न = २१ ते २५, य = ३०, र = ४०, ल = ५०, व = ६०, श = ७०, ष - ८०, स = ९०, ह = १००, अ = १, इ = १००, उ = १०,‍०००, ऋ = १०,००,०००, ऌ = १०,००,००,०००, ए = १०,००,००,००,०००, ओ = १०,००,००,००,००,०००, औ = १०,००,००,००,००,००,००० असे संकेत वापरून आर्यभट खूप मोठया संख्या अगदी संक्षेपाने दाखवू शकतो. उदाहरणार्थ १.३.१ आर्यभटीय येथे महायुगामधील (४३,२०,००० वर्षांमध्ये) सूर्य, चन्द्र ह्यांचे भगण आणि पृथ्वीचे भूभ्रम पुढील शब्दात दिले आहेत (अन्य ग्रंथांत नक्षत्रभगण दिलेले असतात्, येथे पृथ्वीचे दिलेले आहे, तारे स्थिर असून पृथ्वी स्वत:च्या अक्षाभोवती फिरते असे आर्यभटाचे म्हणने आहे असे दिसते):

१.३.१ युगरविभगणाः ख्युघृ शशि चयगियिङुशुछ्ऋलृ कु ङिशिबुणॢख्षृ प्राक्।

रवि भगण = ख्युघृ = ख उ, य उ = २*१०,००० = २०,०००, ३०*१०,००० = ३,००,०००, घ ऋ = ४*१०,००,००० = ४०,००,०००, एकूण ४३२००००. (’अङ्कानां वामतो गति’ ह्या मार्गाने. स्पष्टीकरण पुढे पहा. तसेच ’जोडाक्षराचा स्वर दोन्ही व्यंजनांबरोबर घ्यावा’, भटप्रकाशिकाकाराची टीका)
चन्द्र भगण = चयगियिङुशुछ्ऋलृ = च ६, य ३०, ग इ ३*१०० = ३००, य इ ३०*१०० =३०००, ङ उ ५*१०,००० = ५०,०००, श उ ७०*१०००० = ७,००,०००, छ् ऋ = ७*१०,००,००० = ७०,००,०००, ल ऋ = ५०*१०,००,००० = ५,००,००,०००, एकूण ५,७७,५३,३३६.
कुभ्रम (पृथ्वीभ्रम) = ङिशिबुणॢख्षृ = ङ इ ५*१०० = ५००, श इ = ७०*१०० = ७,०००, ब उ = २३*१०,००० = २,३०,०००, ण ऌ = १५*१०,००,००,००० =१,५०,००,००,०००, ख ऋ ष ऋ = २*१०,००,००० = २०,००,०००, ८०*१०,००,००० = ८,००,००,०००. एकूण =१,५८,२२,३७,५००.

ह्या आर्यभटीय पद्धतीशिवाय ’कटपयादि’ नावाचीहि एक पद्धति पाचव्या शतकापासून तरी वापरात होती. क, ट, प, य = १, ख, ठ, फ, र = २, ग, ड, ब, ल = ३, घ, ढ, भ, व = ४, ङ, ण, म, ष = ५, च, त, श = ६, छ, थ, स = ७, ज, द, ह = ८, झ, ध = ९, ञ, न आणि कोणताहि स्वर स्वतन्त्रपणे = ० असे ह्या कटपयादि पद्धतीचे संकेत होते. उदाहरणार्थ ’राघवाय’ म्हणजे १४४२. (रा = २, घ = ४, वा = ४ आणि य = १ आणि अङ्कानां वामतो गतिः ह्या नियमाने १४४२.)

आणखी एक खूप जागी भेटणारी पद्धति म्हणजे अंकांच्या जागी त्या त्या अंकाशी संबंधित असलेल्या आणि कथा-पुराणे-वाङ्मयातील सर्वपरिचित अशा सजीव-निर्जीवांच्या नामांचा उपयोग. उदाहरणार्थ ’१’ म्हणजे शशि, विधु, मृगांक असे ’चंद्र’ अर्थाचे शब्द, ’२’ म्हणजे नेत्र, अक्षि, चक्षु, बाहु अशी जोडीने आठवणारी नामे, ’३’ म्हणजे गुण, भुवन, काल, अग्नि, राम इ. प्रत्येक अंकाला वर्णनासाठी असे कित्येक पर्याय सुचू शकतात. बहुतेक ग्रंथरचना पद्यात होत असल्याने ह्या उपायाने श्लोकरचनेला मिळणारा लवचिकपणा हा ह्या पद्धतीचा मोठा गुण.

द्वितीय भास्कराचार्याचा लीलावतीमधील हा श्लोक पहा:

व्यासे भनन्दाग्निहते विभक्ते
खबाणसूर्यै: परिधिः सुसूक्ष्मः।
द्वाविंशतिघ्ने विहृतेऽथ शैलै:
स्थूलोऽथवा स्याद्व्यवहारयोग्य:॥

भ (२७), नन्द (९) अग्नि (३) (३९२७) ने व्यासाला गुणून ख (०), बाण (५), सूर्य (१२) (१२५०) ने भागल्यास परिघाचे सूक्ष्म मान मिळते. अथवा व्यासाला २२ ने गुणून पर्वतांनी (७, ७ कुलपर्वत मानले जातात त्यावरून) भागले तर सर्वसाधारण व्यवहारास पुरेसे मान मिळते. (Π = ३९२७/१२५० = ३.१४१६ अथवा २२/७ हे आपणास अंदाजाने माहीत आहेच.)

ह्या तीन पद्धतींपैकी आर्यभटाची विशेष वापरली गेल्याचे दिसत नाही पण बाकी दोन्ही, विशेषत: तिसरी, गणिताशी संबंधित लेखनामध्ये, शिलालेख, ताम्रपट अशा ठिकाणी वर्षगणनेसाठी मोठया प्रमाणात वापरलेली दिसते.

ह्या तिघींशिवाय अन्य काही थोडयाफार वेगळ्या पद्धति देशाच्या वेगवेगळ्या भागांतून प्रचलित होत्या पण त्यांचे स्वरूप प्रादेशिकच राहिले.

’अङ्कानां वामतो गति:’ (’अंक डावीकडे जातात’) ही उक्ति एव्हांना स्पष्ट झाली असेलच. मोठा अंक शब्दांत लिहितांना त्याचा सर्वात छोटा भाग, म्हणजे एकं स्थानावरचा अंक प्रथम दिला जातो. लिखाण डावीकडून उजवीकडे जाते त्यामुळे त्यानंतर दहं, शतं असे अंक उजवीकडे जात राहतात. तोच अंक अंकस्वरूपात लिहितांना साहजिकच एकं स्थानावरला अंक प्रथम ध्यानात येईल. तो लिहिल्यावर पुढला दहं स्थानावरचा अंक त्याच्या उजवीकडे न लिहिता डावीकडे लिहायचा आणि हेच पुढच्या सर्व अंकांसाठी करीत जायचे म्हणजे ’अंक डावीकडे जातात’! अंकगणिताची सर्व मूलभूत कृत्ये अशा पद्धतीने अंक लिहिल्यावरच करता येत असल्याने हे विशेषेकरून स्पष्ट करण्य़ची आवश्यकता भासली असावी. अंक लिहिण्याच्या आपल्या आधुनिक पद्धतीमध्ये आपण सर्वात मोठा अंक प्रथम लिहून खालच्याखालच्या स्थानांकडे उजवीकडे सरकत असल्याने आपल्याला ही उक्ति बुचकळ्यात टाकणारी वाटते हे नैसर्गिकच आहे.

अन्यत्र विसूनानांनी ’अबजद’ पद्धतीचीहि चौकशी केली आहे. येथे असलेल्या माहितीवरून असे दिसते की अंक अक्षररूपात दर्शविण्याची ही अरेबिक पद्धति आहे आणि ’अलेफ् बे ते’ ह्या अरब वर्णमालेवरून ते नाव पडले आहे. - जसे इंग्रजी alphabets हा शब्द A α, B β, Γ γ ह्या ग्रीक वर्णमालेवरून तयार झाला. अधिक माहितीसाठी तेथे पहावे. ह्यामुळे मलाहि प्रथमच शोध लागला की इस्लाममध्ये ’७८६’ हा आकडा शुभ का मानला जातो. असे दिसते की ’बिस्मिल्ला हिर् रेहमान् ए रहीम...’ ह्याचे ते अंकांतील स्वरूप आहे. मुघल इतिहासाच्या वाचनात बादशाहाच्या मृत्यूनंतर त्याच्याविषयी काही विशिष्ट अर्थ सुचविणारा आकडा (chronogram) करून त्याच्या कबरस्थानी लिहून ठेवत असत असे वाचल्याची येथे आठवण झाली.

आयसोसेफी (Isopsephy) विषयी मला प्रत्यक्ष माहिती काही नाही पण ह्या विकिपीडिया लेखावरून काही कल्पना येऊ शकते.