Skip to main content

विद्यार्थ्यांची दुपारची जेवणे अर्थात मिड डे मिल

नुकत्याच बिहारमध्ये झालेल्या दुर्घटनेनंतर मीडियाचे व त्यायोगे जनतेचे लक्ष 'शाळेतील दुपारच्या जेवणावर' अर्थात 'मिड डे मिल' योजनेकडे वळले आहे. जी घटना घडली ती अत्यंत दुर्दैवी व दु:खदायक आहे. या निमित्ताने ही योजना काय आहे? ती कशी राबवली जाते वगैरे शोध घ्यायचा प्रयत्न केला आणि तेव्हा मिळालेली माहिती सर्वांसमोर ठेवतो आहे. खरंतर, घटना घडून जाऊन काही दिवस उलटले आहेत पण माहिती जमवून टंकन करण्यात थोडा अधिक वेळ गेल्याने काहिशा शिळ्या झालेल्या पण अर्थातच महत्त्वाच्या विषयावर लिहावे असे ठरवले. या निमित्ताने या योजनेशी संबंधित विषयांवर चतुरस्र चर्चा होईल अशी अपेक्षा आहे.

योजना:

धाग्याचा प्रकार निवडा:

एक मजेशीर गणिती श्लोक

माझे मित्र श्रीपाद अभ्यंकर ह्यांच्या ब्लॉगवर येथे पुढील श्लोक वाचावयास मिळाला:

इन्द्रो वायुर्यमश्चैव नैऋतो मध्यमस्तथा।
ईशानश्च कुबेरश्च अग्निर्वरुण एव च॥

ह्या श्लोकाचा मूळ स्रोत सापडू शकला नाही पण जालापुरता त्याचा स्रोत म्हणजे वर उल्लेखिलेला ब्लॉगच दिसतो. हे जवळजवळ निश्चिततेने म्हणता येते कारण की जालावर जेथे जेथे तो दिसतो तेथे तेथे तो ’इन्द्रः वायुर्यमश्चैव...’ असा लिहिला गेला आहे. सन्धिनियमांनुसार तो ’इन्द्रो वायुर्यमश्चैव...’ असा लिहावयास हवा. ही छोटीशी चूक अभ्यंकरांच्या ब्लॉगमध्येच आहे असे दिसते. तदनंतर प्रत्येकाने ’कापा-चिकटवा’ मार्गाने तो उचलला असल्याने ती चूक प्रत्येक ठिकाणी संक्रमित झाली आहे. अभ्यंकरांच्या स्वत:च्या उल्लेखानुसार त्यांनी हा श्लोक ’अमृत’ ह्या जुन्या मराठी डायजेस्ट मासिकात सुमारे ४० वर्षांपूर्वी वाचला होता.

संस्थळावर पुष्क्ळ जागी तो भास्कराचार्यांच्या ’लीलावती’मध्ये आहे, इतकेच नव्हे तर भास्कराचार्यांची कन्या लीलावती हिनेच तो रचला आहे असे निराधार उल्लेख सापडतात. ही बहुतेक सांगोवांगीची दंतकथा असावी. उपलब्ध ’लीलावती’ मध्ये तरी श्लोक कोठेच दिसत नाही.

अशा कारणाने मूळ माहीत नसलेल्या आणि काही देवांच्या नावांची केवळ यादी अशा स्वरूपाच्या ह्या श्लोकामध्ये एक मजेदार गणित दडलेले आहे.

श्लोकामधील देव हे आठ दिशांचे राखणदार असे अष्टदिक्पाल आहेत.

सर्वप्रथम वायव्य दिशेपासून सुरुवात करून आठ दिशा घडयाळाच्या काटयांच्या दिशेने आणि तिनातिनाचा ओळींमध्ये लिहा:

वायव्य उत्तर ईशान्य
पश्चिम (मध्यम) पूर्व
नैऋत्य दक्षिण आग्नेय

आता प्रत्येक दिशेच्या जागी तिच्या दिक्पालाचे नाव लिहा:

वायु कुबेर ईशान
वरुण (मध्यम) इन्द्र
नैऋत यम अग्नि

आता प्रत्येक देवाच्या नावाच्या जागी वरील श्लोकामधील त्याची क्रमसंख्या लिहा. ह्या क्रमसंख्या अशा आहेत:
इन्द्रो(१) वायु(२)र्यम(३)श्चैव नैऋतो(४) मध्यम(५)स्तथा।
ईशान(६)श्च कुबेर(७)श्च अग्नि(८)र्वरुण(९) एव च॥

२ ७ ६
९ ५ १
४ ३ ८

संख्यांची ही मांडणी म्हणजे तिसर्‍या पातळीचा आणि ’१५’ बेरीज असलेला मॅजिक स्क्वेअर आहे. ह्याच्या उभ्या-आडव्या ओळी आणि दोन्ही कर्णांमधील आकडयांची बेरीज १५ आहे.

बाबा

एका उन्हाळ्या गुरुवारी भर दुपारी अंधार्या खोलीतील घरच्या मंदिरा सारख्याच असलेल्या , घरच्या दर्ग्यात पोचलो. कडक उग्र धुपारा , हिरव्या ब्ल्बचा हिरवा उजेड , दोन फुट उंचीचा लाकडी घोडा जंजीर स्टायलीत उधळलेला, त्यावर फुलांच्या चादरीची लदबद , पाय मोडलेला बाबा खुर्चीत बसून भक्तांचा अंदाज घेत प्रोग्रामला सुरुवात करतो. प्रोग्राम करणी करणार्याला धरणे , भूत असेल तर खिचके बुलावून आणणे , जमलेल्या भक्तांसमोरच त्याला खिजवणे आणि नंतर वाजवणे !
प्रोग्राम चालू.. खणखणीत मोठ्ठा आवाज दिवे की तरफ देखो, हा देखते रहो , ए बाय हात खोल.. ए तात्या बोल नुको.. ए बाय...

'टायटन् अ‍ॅरम्' ऊर्फ 'कॉर्प्स् फ्लॉवर' ऊर्फ 'शवफुला'चे फुलणे

वॉशिंग्टन् डीसी मधील 'यू.एस्.बोटॅनिक् गार्डन्' मध्ये आज एक फूल फुलते आहे.
ते फूल म्हणजे 'टायटन् अ‍ॅरम्'. आपण त्यास 'शवफूल' म्हणूयात.

हे अवाढव्य जांभळे-हिरवे-पिवळे फूल १० फुटांपर्यंत उंच होऊ शकते. याच्या उमलण्याचा / बहराचा काळ निश्चित नाही. कधी वर्षांनी तर कधी दशकांनी ते उमलते. उमललेल्या स्थितीत २४ ते ४८ तास राहिल्यावर ते झटकन मिटते. निरीक्षकांच्या मते डीसी मधील ते फूल पूर्ण फुलण्याचा आज दिवस आहे (२२ जुलै - ईस्टर्न् टाईम्).

धाग्याचा प्रकार निवडा:

चच्या'च' चषेसारख्याभा चतरइ चषाभा

Taxonomy upgrade extras

लहानपणी आपण सर्वांनीच 'च'ची भाषा वापरली असेल. मराठीवर आधारित असलेल्या अशा सांकेतिक भाषा अनेक आहेत, पण 'च'ची भाषा सर्वाधिक वापरली जात असावी. संदीप खरेने चक्क एक गाणंही केलेलं आहे या भाषेत.

वांग मराठवाडी... आता परीक्षा सरकारची!

साधारण वर्षभरापूर्वी वांग मराठवाडी धरणग्रस्तांच्या संघर्षाबद्दल लिहिले होते. त्या नंतर बरंच काही घडून गेलं आहे. आणि अजूनही काही ना काही घडत आहे. गेल्या वर्षभरात बर्‍याच मित्रमैत्रिणींनी, हितचिंतकांनी नेहमीच या बाबतीत चौकशी केली, 'आता काय परिस्थिती आहे?' अशी विचारणा केली. म्हणून, हा स्टेटस अपडेट...

मूळ लेखन, 'आंदोलन शाश्वत विकासासाठी' या मासिकाच्या जुलै'२०१३ च्या अंकात प्रसिद्ध झाले असून, ते सुनिती सु. र. यांनी लिहिले आहे. त्यांच्या पूर्वपरवानगीने व त्यात काही भर घालून, ते येथे देत आहे.

धाग्याचा प्रकार निवडा:

झिम्मा – नाट्यचरित्र

नुकतेच विजया मेहता लिखित झिम्मा वाचले. पुस्तकाचे मुखपृष्ठ अत्यंत कलात्मकतेने केले आहे जे विजयाबाईंच्या पुस्तकाला साजेसे आहे. खरेतर या मुखपृष्ठानेच माझे लक्ष वेधले आणि मी पुस्तक खरेदी केले.

झिम्माची सुरुवात जरा वेगळ्या पद्धतीने बाई करतात. त्या आपल्या बालपणाकडे आणि तारुण्यातल्या विजया जयवंतकडे फक्त त्रयस्थपणे पाहताच नाहीत तर स्वत:चा उल्लेखदेखिल त्रयस्थपणे करतात जे सुरुवातीला वाचताना थोडेसे विचित्र वाटते आणि नंतर सवय होते हा आकृतिबंध नंतर नाहीसा होऊन त्या नेहमीप्रमाणे चरित्र सांगतात.

समीक्षेचा विषय निवडा

अरुणजोशीचे दुर्दैव की बैलाचे दुर्दैव?

Taxonomy upgrade extras

संपादकः सदर धागा इथे हलवला आहे.
एखाद्या लेखनावर अश्या प्रकारची प्रतिक्रीया, त्याच लेखनाला प्रतिसाद या स्वरुपात द्यावी अशी अपेक्षा आहे.

एखादा वेगळा /अवांतर मुद्दा किंवा त्या चर्चेच्या अनुशंगाने समांतर चर्चा सुरू करतेवेळी वेगळ्या चर्चाप्रस्तावाचे स्वागत आहे

थरारक पण धमाल गंमतीशीर, दुसर्‍या महायुद्धातील एक पान --अंक २

भाग १
पुजालोच्या खाजगी आयुष्याबद्दलः-
त्याने शाळा अर्धवट सोडली होती. अनेक लहानमोठी कामे तो शिकला होता. कधी हार्डवेअरच्या दुकानात काम कर तर कधी पोल्ट्री फार्म शिक असे त्याचे सुरु होते. वडलांनी मागे थोडिफार संपत्ती सोडली होती. पण स्पॅनिश युद्धादरम्यानच्या काळात तिथल्या कामगारांनी ताब्यात घेतली.

धाग्याचा प्रकार निवडा:

थरारक पण धमाल गंमतीशीर, दुसर्‍या महायुद्धातील एक पान --अंक १

सत्य कल्पना करु शकाल त्याहून थरारक, विचित्र असतं असा एक वन लायनर फार पूर्वीपासून ऐकत आलोय. त्या फक्त म्हणायच्या गोष्टी आहेत असे पूर्वी वाटे. पण एक सत्यकथा हाताला लागली आणि काहीही तिखट मीठ न लावता जे जसं आहे ते तसं मांडलं तरी ते किती थरारक, रोमांचकारक, विचित्र आणि धम्माल गंमतीशीरही असू शकतं हे अनुभवलं. एक बरचसं अनवट, अल्पपरिचित किंवा अपरिचित असलेलं भूतकाळातलं पान जे जसं आहे ते जवळपास जशाला तसं भाषांतरीत करतोय विकिपिडियातून.
.

धाग्याचा प्रकार निवडा: