सामाजिक

आम‌चा छाप‌खाना - भाग‌ १

आम‌चे घ‌र‌. उज‌व्या बाजूस‌ राह‌ते घ‌र‌, डाव्या बाजूस‌ छाप‌खाना

माझे पणजोबा गणेश नारायण कोल्हटकर ह्यांनी १८६७ च्या सुमारास सातारा गावात येऊन सातार्‍याच्या अगदी उत्तर सीमेवर असलेला एक गोसाव्यांचा मठ विकत घेतला आणि तेथे आपले राहते घर आणि निम्म्या भागात छापखान्याचा व्यवसाय सुरू केला. ह्या छापखान्यात ते प्रामुख्याने ’महाराष्ट्रमित्र’ नावाचे साप्ताहिक काढत असत. अन्यहि किरकोळ कामे घेत असावेत पण त्याचे काही तपशील शिल्लक नाहीत. ’महाराष्ट्रमित्र’चे अतिजीर्ण अवस्थेतील जुने काही अंक मात्र आमच्या घरात शिल्लक उरले होते जे मी लहानपणी पाहिले होते.

सुमारे ३० वर्षे हा व्यवसाय केल्यानंतर पणजोबा १८९७मध्ये अचानक एका दिवसाच्या आजाराने वारले. ते वर्ष प्लेगाचे होते पण पणजोबा मात्र रक्तदाब आणि अचानक हृदयविकार ह्याने गेले असावेत. त्याच्या शेवटच्या दिवसाचे जे वर्णन माझ्यापर्यंत पोहोचले आहे त्यावरून हा तर्क मी करतो.

माझे आजोबा हरि गणेश आणि त्यांचे धाकटे बंधु चिंतामणि गणेश हे तेव्हा शाळेत जायच्या वयात होते. कालान्तराने आजोबांनी मॅट्रिकची परीक्षा पास करून उपजीविकेसाठी मुंबईत एका ब्रिटिश बांधकाम कंपनीमध्ये नोकरी मिळवली. लोणाव‌ळ्याज‌व‌ळ‌चे वलवण धरण बांधण्याचे कन्त्राट त्या कंपनीला मिळाले होते आणि त्या निमित्ताने आजोबांचा मुक्काम आलटून पालटून लोणावळा आणि मुंबई असा असे. माझे वडील नारायण हरि ह्यांचा जन्म १९१४ साली लोणावळ्याला झाला. एव्हांना चिंतामणि गणेश घरच्या विरोधाला न जुमानता त्यांच्या आवडीच्या नाट्यव्यवसायात शिरले होते आणि सुस्थिर झाले होते.

वलवणचे काम संपले आणि न‌वे काम‌ न‌ मिळाल्याने ब्रिटिश कंपनीने हिंदुस्थानातील आपला गाशा गुंडाळला. मुंबईत नवी नोकरी शोधण्याऐवजी माझ्या आजोबांनी फोर्ट भागात ’मून प्रेस’ नावाचा छापखाना सुरू केला. (ह्याच्याशी संबंधित काही काम मुंबईतील सॉलिसिटर बाळ गंगाधर खेर, जे न‌ंत‌र‌ मुंबई प्रान्ताचे पहिले मुख्यमन्त्री झाले, ह्यांनी करून दिले होते अशी आठवण माझ्या कानावर आली आहे.) ३-४ वर्षे छापखाना मुंबईतच चालविल्यावर आजोबांना पोटदुखीचा विकार जडला, जो त्यांना आयुष्यभर मागे लागला होता आणि अखेर‌प‌र्य‌ंत‌ त्याचे निदान‌ होऊ श‌क‌ले नाही. (त्यांचा हा निदान न झालेला विकार Helicobacter Pylori असावा असे माझ्या Microbiologist सौभाग्यवती म्हणतात. १९८२ साली हा रोग ओळखण्यात आला आणि आता श्वासाची एक छोटी टेस्ट करून त्याचे निदान होऊ शकते आणि एक आठवड्याच्या उपायांनी तो बरा होऊ शकतो. आजोबांच्या काळात हे माहीतच नसल्याने सर्व जन्म ते पोटदुखी, गॅसेस् इत्यादींशी झगडतच राहिले.) नंतरच्या काळात माझे वडील त्यांना व्यवसायात हातभार लावू लागले आणि नंतर पुढे जवळजवळ सर्व व्यवहार वडीलच बघत असत. आजोबांचा मृत्यु १९६२ साली झाल्यानंतर वडिलांनी तोच व्यवसाय त्यांचा स्वत:चा मृत्यु १९९५ साली होईपर्यंत चाल‌व‌ला. मी १९५८ साली शिक्षणासाठी सातारा सोडून पुण्यात आलो. जन्मापासून आयुष्याची पहिली १५-१६ वर्षे आमचा उत्तम चाललेला छापखाना घराच्या अर्ध्या भागात माझ्या डोळ्यासमोरच चालू होता. त्या आठवणींवर पुढील लेख आधारलेला आहे.

क‌ंपॉझिटर‌ आणि क‌ंपोझिंग‌
छापखान्याचे माझ्या डोळ्यासमोरचे चित्र असे आहे. सुरुवातील कंपोझिंग. छापखान्याच्या एका लांब बाजूस कंपोझिंगचे काम चाले आणि त्याच्या वेगवेगळ्या वळणांच्या आणि फॉंटस् च्या केसेस चळतींमध्ये लाकडी घोड्यावर ठेवलेल्या असत. हव्या त्या केसेस काढून कंपॉझिटर आपल्या पुढे घेत असे आणि हस्तलिखित किंवा क्वचित् टाइप केलेला मजकूर डोळ्यासमोर ठेवून केसेसमधील एकेक टाइप उचलून तो हातात तिरप्या धरलेल्या ’स्टिक’ मध्ये ठेवून कंपोझिंग करत असे. दोन ओळींच्या मध्ये एक ’लेड’ (लांब पट्टी) ठेवली जाई. कोर्‍या जागांसाठी नाना रुंदीच्या स्पेसेस् - पाव एम, अर्धा एम, एक एम, आणि ह्याहूनहि जास्ती लांबीची ’कोटेशन्स’ भरली जात. (ही कोटेशन्स आम्हा मुलांसाठी मेकॅनोचे कामहि सुट्टीच्या दिवशी करत असत. रविवारी छापखान्यात जाऊन कोटेशन्सच्या खोक्यातील कोटेशन्स काढून त्यांनी घरे, बंगले, मनोरे, बनविण्याच्या उद्योगात आम्ही तासन् तास घालविलेले आहेत.) केस भरली की तेवढा मजकूर अलगद उचलून गॅलीमध्ये ठेवला जात असे. गॅलीमध्ये एक पानभर मजकूर साठला की तो मजकूर एका लोखंडी फ्रेममध्ये ’मेकअप’ केला जाई, म्हणजे तयार झालेला मजकूर हलणार नाही अशा पद्धतीने ’लॉक’ केला जाई. ह्यासाठी एकमेकांविरुद्ध हलणार्‍या लांब त्रिकोणी आकाराच्या पट्ट्या वापरल्या जात. त्यांना एका बाजूस दाते असत आणि त्या दात्यांमध्ये खास बनविलेला स्क्रूड्रायवर घालून तो फिरविला की पट्ट्यांमधील अंतर वाढून फ्रेममध्ये मजकूर घट्ट् पकडला जाई. टाइप आणि हे सर्व अन्य सामान पुण्यामुंबईहून टाइप-फाउंड्रीमधून ऑर्डर देऊन मागविले जात असे. प्रायमस स्टोववर धातु वितळवून लेडा पाडून देणारा एक माणूसहि मधूनमधून आम्हाला भेट देत असे आणि आमच्या अंगणात बसून लेडा पाडून देत असे.

मजकुरात चित्रे, आकृत्या वा काही डिझाइन असल्यास पुण्याहून ब्लॉकमेकरकडून ब्लॉक करवून आणला जाई आणि तो योग्य जागी फ्रेममध्ये बसवला जाई. ह्याखेरीज गणपति, रामसीता, शंकर इत्यादि देवादिकांच्या चित्रांचे ब्लॉक्स, फुलाफळांच्या वित्रांचे ब्लॉक्स, वेगवेगळ्या नक्ष्यांचे ब्लॉक्स आमच्याकडे तयारहि होते आणि लग्नपत्रिकांसारख्या कामामध्ये त्यांचा उपयोग होई.

प‌ण‌जोबांचे म‌शीन‌
पुरेसा कंपोझ ’मेक अप’ झाला म्हणजे त्याचे पहिले प्रूफ काढले जाई. पणजोबांचे जुने गुटेनबर्ग टाइपचे मशीन आमच्याकडे होते. त्यावर प्रूफ काढले जाई. ह्यासाठी प्रथम फ्रेम मशीनवर ठेवायची, तिच्यावरून काळ्या रंगाचा रूळ हलकेच फिरवायचा, त्यावर कोरा कागद किंचित ओलसर करून ठेवायचा, बाजूचे चाक फिरवून फ्रेम पाट्याखाली आणायची आणि लिव्हर ओढून पाट्याचा दाब कागदावर टाकायचा, फ्रेम बाहेर आणायची आणि कागद उचलून घ्यायचा की प्रूफ तयार. पणजोबा ह्या संपूर्ण हाताच्या प्रोसेसने तासाला श‌ंभ‌र‍स‌वाशे प्रती काढत असणार. त्यांच्याकडे एवढे एकच छपाईचे मशीन होते.

त्यानंतर पहिले प्रूफ-करेक्शन. हे काम वडील अथवा आजोबा करीत असत. बराच रनिंग मजकूर असला तर आम्ही पोरे त्यांच्या समोर बसून एकेक ओळ वाचून दाखवत असू आणि प्रूफ-करेक्शन ते करत असत. लहानसहान बिले, हॅंडबिले, लग्नपत्रिका असले प्रूफरीडिंग मीहि करीत असे. प्रूफरीडिंगची सांकेतिक चिह्ने त्यासाठी मी शिकलो होतो.

दुरुस्त केलेले प्रूफ समोर धरून कंपॉझिटर चुकीचे टाइप चिमट्याने बाहेर काढून तेथे नवे टाइप बसवत असे. त्यावरून दुसरे प्रूफ तयार होई. तेहि दुरुस्त करून झाले म्हणजे शेवटचे फायनल प्रूफ गिर्‍हाइकाकडे जाई. त्याने ते अखेरचे तपासून सही करून पाठविले की त्या दुरुस्त्या करून मजकूर छपाईयन्त्राकडे जायला मोकळा होई.

गिर्‍हाइकाकडे प्रूफ पोहोचविणे हे काम मी सातारा सोडण्याच्या पूर्वीच्या शेवटच्या ३-४ वर्षात बहुधा माझ्याकडे असे. अशी प्रुफे पोहचविण्याच्या माझ्या अनेक आठवणी आहेत. सातार्‍याच्या छत्रपति शिवाजी कॉलेजचे काही काम आमच्याकडे केले जात होते तेव्हा प्रुफे घेऊन मी सायकलने कॉलेजचे प्रिन्सिपॉल बॅ. पी.जी.पाटील ह्यांच्याकडे गेलो होतो. उन्हाळ्याचे दिवस होते आणि हवेत बराच उकाडा होता. तेव्हा कर्मवीर भाऊराव पाटील हे बाहेरच्या व्हरांड्यामध्ये घोंगडी घालून पडले होते असे आठवते. प्रुफे घेऊन मी सायकलने जवळच्या कोरेगाव, रहिमतपूर अशा गावीहि जात असे. फर्ग्युसन कॉलेजातील एक निवृत्त प्राध्यापक डॉ जी.वी.परांजपे ह्यांनी रहिमतपूरमध्ये रहिमतपूर पंचक्रोशी शिक्षण मंडळ नावाची शैक्षणिक संस्था स्थापन केली होती. (आता ती संस्था चांगलीच नावारूपाला आली असून अनेक शाळा/कॉलेजे चालवते.) त्या संस्थेचे बरेचसे काम आमच्याकडे येत असे. त्यांची प्रुफे घेऊन मी चारपाच वेळा रहिमतपूरला गेलो होतो. (पुलंच्या ’पूर्वरंग’मधील चिनी भाषेचे तज्ज्ञ वसंतराव परांजपे हे जीवींचे चिरंजीव हे मला माहीत आहे.) अशाच प्रूफ न्यायच्या एका वेळी मी मोठीच मजा केली त्याची आठवण अजून माझ्या मनात ताजी आहे.

त्याचे असे झाले: शिवाजी कॉलेज सातार्‍यात १९५६ च्या सुमारास सुरू झाले तेव्हा रयत शिक्षण संस्थेकडे पुरेसे उच्चशिक्षित मनुष्यबळ नसावे म्हणून की काय, कॉलेजचे पहिले प्रिन्सिपॉल डॉ. ए.वी.मॅथ्यू नावाचे केरळी ख्रिश्चन होते. हे फार धार्मिक असावेत कारण त्यांच्या सातारा मुक्कामात त्यांचे स्वत:चेच Jesus Christ - Leader and Lord नावाचे एक पुस्तक त्यांनी आमच्याकडे छापण्यास दिले होते आणि त्या संदर्भात ते आमच्या घरीहि अनेकदा येत असत. वडील-आजोबा आणि त्यांचे संभाषण इंग्लिशमध्ये होई आणि आम्ही तेथे श्रवणभक्ति करीत असू. आपला नातू फार हुशार आहे अशी आजोबांची खात्री असल्याने माझ्याशी मॅथ्यूसाहेबांनी इंग्रजीत बोलत जावे असे आजोबांनी त्यांना सुचविले. तदनंतर एका पावसाळ्याच्या दिवशी प्रुफे घेऊन त्यांच्या हजेरीमाळापलीकडच्या जुन्या प्रकारच्या बंगल्यात जाण्याची माझ्यावर वेळ आली. बंगल्याला मोठे आवार होते आणि त्यापलीकडे व्हरांड्यामध्ये मॅथ्यूसाहेब खुर्चीवर बसलेले होते. मला लांबूनच पाहून त्यांनी विचारले, 'How are you?' मला हा प्रश्न ऐकू आला, ’Who are you?' मी लांबूनच आजोबांनी शिक‌विलेल्या त‌र्ख‌ड‌क‌री इंग्र‌जीम‌ध्ये दणकून उत्तर दिले, ’I am a boy'. ते ऐकून मॅथ्यूसाहेबांची बोलतीच बंद झाली. आपलेच इंग्रजी खराब होईल अशी साधार भीति त्यांना वाटली असावी! नंतर तेथेच व्हरांड्यात बसून सौ.मॅथ्यूंनी दिलेला फराळ खाऊन आणि चहा पिऊन मी घरी परतलो.

आमच्या घराजवळील आयुर्वेदीय अर्कशाळेचे सर्व काम, सातार्‍यातीलच युनायटेड वेस्टर्न बॅंकेचे काही काम, आमची शाळा न्यू इंग्लिश स्कूलचे काही काम अशी आमची नेहमीची गिर्‍हाइके होतीच पण सर्व प्रेसवाल्यांवर गंगा वळत असे इलेक्शनच्या वेळी. इलेक्शनसाठी प्रत्येक गावाच्या मतदारांच्या याद्या छापायचे टेंडर कलेक्टर ऑफिसकडून निघत असे. प्रत्येक गावासाठी print order १००-१२५ पर्यंतचीच असावी पण अशा शेकडो गावांचे मिळून कंपोझिंगचे प्रचंड काम असे. असे काम आले की महिना-दोन महिने रात्रपाळीने प्रेस चालत असे. हे कंपोझिंगचे प्रचंड खेचकाम आमच्या तीनचार कंपॉझिटरांच्या ताकदीबाहेरचे असे. कोल्हापूरचे काही लोक हे काम आमच्याकडून कन्त्राटावर घेत. त्यांची चारपाच जणांची टीम येई आणि १५-२० दिवस रात्रंदिवस कंपोझिंगचे काम करून त्याचा ते फडशा पाडत. शेवटच्या दिवशी त्यांना त्यांचे पैसे चुकते करायचे आणि त्यांना आमच्या घरीच एक जेवण द्यायचे असा रिवाज होता.

कंपोझिटर्सचे काम कंटाळवाणे होतेच पण त्याहूनहि अधिक कंटाळवाणे काम म्हणजे छपाई पूर्ण झाली की तोच मजकूर पुन: सोडवून सर्व टाइप आपापल्या जागी पुन: टाकणे आणि कंपोझिटर्सनाच ते करायला लागायचे.

आमच्याकडे जे तीनचार कंपोझिटर्स होते त्यामध्ये एक, भगवानराव जोशी, आमच्याकडेच हे काम शिकले आणि नंतर चाळीसएक वर्षे आमच्याकडेच कामाला राहिले. आम्हाला ते घरच्यासारखेच वाटत. दुसरे देशमुखहि २५-३० वर्षे होते.

१९४८च्या ज‌ळिताम‌ध्ये आम‌चे घ‌र‌ आणि छाप‌खाना जाळ‌ण्यासाठी काही गुंड‌ आम‌च्याव‌र‌ चालून‌ आले होते. त्या दिव‌साचे व‌र्ण‌न‌ मी अन्य‌त्र‌ 'उप‌क्र‌म‌'व‌र‌ लिहिले होते. त्यावेळी सुदैवाने गुंड‌ ल‌व‌क‌र‌च‌ प‌ळून‌ गेल्यामुळे हानि म‌र्यादित‌ झाली प‌ण‌ त‌रीहि त्यांनी ज‌व‌ळ‌ज‌व‌ळ‌ स‌र्व‌ टाइप‌ ज‌मिनीव‌र‌ ओतून‌ टाक‌ला आणि असे नुक‌सान‌ केले. ही पै सोड‌व‌त‌ ब‌स‌णे श‌क्य‌ न‌व्ह‌ते म्ह‌णून‌ स‌र्व‌ मेट‌ल‌ गोळा क‌रून‌ पुण्याला फाउंड्रीक‌डे पाठ‌वावे लाग‌ले आणि न‌वा टाइप‌ भ‌रावा लाग‌ला. हे होईप‌र्य‌ंत‌ एखादा म‌हिना गेला आणि त्या काळात‌ छाप‌खाना ब‌ंद‌च‌ अस‌ल्यात‌च‌ ज‌मा होता.

चला. कंपोझिंगचा हा भाग बराच लांबला. आता येथे जनगणमन म्हणून हा भाग संपवितो. पुढच्या भागात छपाई, बाइंडिंग‌ अशा कामांकडे वळेन.

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

वेदनाः शारीरिक इजा की मनाचा खेळ?

त्या दिवशी नाट्यगृह तुडुंब भरलेले होते. काही जण पायऱ्यावर, काही जण पॅसेजच्या रिकाम्या जागेत बसले होते. संयोजकांना शेवटच्या क्षणी टीव्ही स्क्रीनची व्यवस्था करावी लागली. त्यामुळे बाहेरचा व्हरांडाही भरला. स्टेजवरचा पडदा वर सरकू लागला. डॉ. परवेझ खंबाटा स्टेजवर उभे होते. संपूर्ण स्टेजला ऑपरेशन थेटरचे स्वरूप देण्यात आले होते. डॉक्टरांच्या समोर ऑपरेशन टेबल व त्यावर एक रुग्ण. कार्यक्रमाची सुरुवातच डॉक्टरांनी चेहऱ्यावर मास्क चढवण्यापासून झाली. त्यानंतर डॉक्टरांनी हातात ग्लोव्हज चढवले. शेजारच्या नर्सने त्यांच्या हातात इंजेक्शनची सिरिंज दिली.

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

फ्री विल विरुद्ध ज्योतिष - astrology karma and transformation by stephen arroyo

फ्री विल विरुद्ध ज्योतिष अशा कात्रीम‌ध्ये साप‌ड‌लेले अस‌ताना, ख‌र‌ं त‌र र‌स्त्याच्या, दुहेरी फाट्यापाशी आलेले अस‌ताना, हे पुस्त‌क साप‌ड‌ले. हा निव्वळ योगायोग‌ न‌सावा. या पुस्त‌कात काही यउत्त‌रे साप‌डून जावीत. स‌ध्या त‌री नुक‌तीच सुरुवात केलेली आहे प‌ण काही टीपा काढ‌ते आहे ज्या तुम‌च्याब‌रोब‌र‌ शेअर क‌राय‌ला आव‌ड‌तील. पुढेमागे म‌लाही या टीपांचा उप‌योग होइल म्ह‌णुन एका वेग‌ळ्या धाग्याम‌ध्ये त्या स‌ंक‌लित क‌र‌ते आहे.
.
पुस्त‌काचे नाव - astrology karma and transformation by stephen arroyo
.

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

ज्याचा त्याचा प्रश्न

श्रीयुत रामचंद्र कलगुटकर हे पक्के शाकाहारी. गेली 50 वर्षे ते घास फूस खाऊनच – तरी धडधाकट – जीवन जगत आहेत. कुठलेही शारीरिक तक्रारी नाहीत. त्यांचा शाकाहार म्हणजे अगदी टोकाचा शाकाहार असे म्हणता येईल. दूध वा दुग्धजन्य पदार्थसुद्धा वर्ज्य. त्यांची शाकाहारावरील ही निष्ठा काही काही वेळा घरातल्यांना अडचणीचे ठरत होते. तरीसुद्धा मुकाटपणे ते सहन करीत.

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

मोहीम - १ पॅम्प्लेट्स इन्सर्शन

माझ्यासाठी ५.०० एएम म्हणजे लेट नाईट असते बर्‍याचदा पण अर्ली मॉर्निंग कधीच नाही. तरीही ह्या पंचपंचऊ:षकाले अ‍ॅक्टीव्हाला किका मारुन वैतागलोय. बटनस्टार्ट तर होतच नाहीये, किक अ‍ॅणि स्टॅन्डमधला फरकही कळत नाही. स्वतःची नेहमीची बाईक देऊन मागून घेतलीय मित्राची अ‍ॅक्टीव्हा. कारणही तसेच. धंदा हो. दुसरे काय. इन्सर्शन्स टाकायचेत एक लाखभर.
.........................

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

नको भुलू जाहिरातींना !

ग्राहकांच्या सुरक्षिततेसाठी बनवलेल्या कायद्याची अंमलबजावणी व्हावी, यासाठी ग्राहकांनीच एकत्र येऊन या विरोधात आवाज उठवला पाहिजे. नाहीतर जाहिरातीचे युग आहे असे म्हणत या अतिरंजीत, खोटे दावे करणा-या जाहिरातींचा भडीमार होत राहणार. त्यासाठी अ‍ॅडव्हर्टायझिंग स्टॅण्डर्ड कौन्सिल ऑफ इंडिया कार्यरत आहे. त्यांनी अ‍ॅप्सवरून तक्रार करण्याची सोय केली आहे. जाहिराती विरोधात तक्रार नोंदवा आणि त्याचा पाठपुरावा करा. जाहिरात ही ६५ वी कला आहे असे समजले जाते. जाहिरात कंपन्यांनी ही कला धनप्राप्तीसाठी अवगत करून घेतली आहे.

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

राजीव साने यांची प्रकट मुलाखत

अनेक इझम कोसळत वा भरकटत असताना नव्याने विचारव्यूह बांधण्याचा ध्यास घेणारे आणि कोणत्याही विषयात खोलवर शिरकाव करणारे राजीव साने एक व्यक्तिमत्व. ऐसीकर राजीव साने यांच्या गल्लत गफलत गहजब या पुस्तकाला नुकताच महारष्ट्र शासनाचा पुरस्कार मिळाला. त्या निमित्त
अजय ब्रहमनाळकार
प्रा. संतोष शेलार
पत्रकार निरंजन आगाशे
हे राजीव साने यांच्याशी दिलखुलास गप्पा मारणार आहेत. ही एक वैचारिक मेजवानीच आहे असे समजायला हरकत नाही.
दिनांक ४ जून २०१६
स्थळ- निवारा सभागृह एसेम जोशी फाउंडेशन समोर नवी पेठ पुणे
वेळ - सायं ५.३०

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

दुष्काळ निर्मुलनासाठी ग्राम स्वराज्य अभियानचा खारीचा वाटा व आवाहन

मंडळी,

सध्या दुष्काळामुळे संपूर्ण महाराष्ट्र होरपळतोय. मराठवाड्यात तर फार विदारक परिस्थिती आहे. पिण्याच्या पाण्यासाठी देखील मैलोनमैल पायपीट करावी लागतेय. यावर काही करावं म्हणून ग्राम स्वराज्य अभियान टीमचे दुष्काळावर आणि एकंदरीतच जल/मृदा संधारणावर कामे करणे हे उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेऊन गेल्या दोन ते अडीच वर्ष्यापासून लोकसहभागातून बोरवंड, परभणी येथे काम सुरु आहे.

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

मुंबई ग्राहक पंचायत - अल्प परिचय

धाग्याचा प्रकार निवडा: : 
माहितीमधल्या टर्म्स: 

पाने

Subscribe to RSS - सामाजिक